W ostatnich latach obowiązywania przepisów regulujących kwestie ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków OSP zakres uprawnienia do tego świadczenia uległ istotnemu rozszerzeniu – zarówno w ujęciu podmiotowym, tj. w odniesieniu do kręgu osób uprawnionych, jak i przedmiotowym, a więc w zakresie rodzajów aktywności, za które on przysługuje.
Prawo do ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków ochotników w ostatnich ponad trzydziestu latach przeszło istotną ewolucję. Po raz pierwszy zostało ono wprowadzone 26 września 1991 r. na mocy ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (DzU nr 81 poz. 351). Zgodnie z ówczesnym art. 28, członkowi ochotniczej straży pożarnej, który uczestniczył w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez Państwową Straż Pożarną, przysługiwał ekwiwalent pieniężny. W takim kształcie – niemal niezmienionym – regulacja obowiązywała aż do końca 2021 r.
Od 1 stycznia 2022 r., wraz z wejściem w życie ustawy z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, zaczęły obowiązywać nowe regulacje zawarte w art. 15 tej ustawy. Zgodnie z nimi ekwiwalent przysługuje za udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu – niezależnie od ewentualnego wynagrodzenia otrzymywanego przez strażaka z innych źródeł. W ten sposób ustawodawca rozszerzył katalog aktywności.
Kolejne rozszerzenie miało miejsce 8 września 2023 r., kiedy to wprowadzono możliwość fakultatywnego przyznawania ekwiwalentu również kandydatom na strażaka ratownika OSP – za udział w szkoleniu. Jednocześnie do ustawy dodano art. 15a, który umożliwił radom gmin przyznawanie ekwiwalentu pieniężnego za inne działania niż udział w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach.
Ostatnią istotną zmianę przyniosła nowelizacja z 5 grudnia 2024 r., dzięki której zmodyfikowana została treść art. 3 ustawy z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (t.j. DzU z 2025 r. poz. 244; dalej: uosp).
Zdezaktualizowana linia rozstrzygnięć wojewodów
Na gruncie wcześniejszego stanu prawnego (przed 5 grudnia ub. roku) ukształtowała się jednolita linia rozstrzygnięć nadzorczych wojewodów dotyczących stosowania art. 15a uosp. Przepis ten stanowi, że rada gminy może, w drodze uchwały, przyznać strażakom ratownikom OSP ekwiwalent pieniężny za wykonywanie zadań innych niż wymienione w art. 15. Możliwe jest zatem przyznawanie ekwiwalentu za czynności wykraczające poza udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu, ćwiczeniu oraz zabezpieczaniu obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej. W rozstrzygnięciu nadzorczym wojewody mazowieckiego z 28 listopada 2024 r. (WP-R.4131.16.2024) wskazano, że „przepis ten nie określa, jakie to «inne zadania» mogą być wykonywane. W tej kwestii organ nadzoru podziela stanowisko prezentowane w doktrynie, że zakres pojęcia «innych zadań», o których mowa w art. 15a uosp, nie może wykraczać poza katalog zadań określony w art. 3 uosp (Kała Dariusz P., (w:) «Ochotnicze straże pożarne. Komentarz», wyd. II, WKP 2024)”. Ta teza była wielokrotnie wskazana w innych rozstrzygnięciach nadzorczych, co ukształtowało jednolitą linię rozstrzygnięć (patrz np. rozstrzygnięcie nadzorcze wojewody mazowieckiego z 3 października 2024 r., WP-R.4131.9.2024; rozstrzygnięcia nadzorcze wojewody śląskiego: z 29 maja 2024 r., NPII.4131.1.433.2024, z 28 marca 2024 r., NPII.4131.1.230.2024; z 2 lutego 2024 r., NPII.4131.1.98.2024; z 2 lutego 2024 r., NPII.4131.1.100.2024; z 5 stycznia 2024 r., NPII.4131.1.1361.2023; z 28 grudnia 2023 r., NPII.4131.1.1333.2023).
W związku ze zmianą art. 3 uosp linia rozstrzygnięć uległa dezaktualizacji i nie ma zastosowania w praktyce.
Katalog zamknięty został… otwarty
Od 5 grudnia art. 3 uosp ma postać: „Do zadań ochotniczych straży pożarnych należy w szczególności podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska przez:
1) prowadzenie działań ratowniczych, udział w działaniach ratowniczych oraz akcjach ratowniczych, a także udział w działaniach prowadzonych przez inne służby, inspekcje i straże,
2) udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych poza granicami kraju na podstawie umów międzynarodowych,
3) udział w alarmowaniu i ostrzeganiu ludności o zagrożeniach,
4) udział w ochronie ludności i obronie cywilnej,
4a) zapobieganie powstawaniu i rozprzestrzenianiu się pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia,
5) wykonywanie pierwszej pomocy oraz kwalifikowanej pierwszej pomocy,
6) organizowanie ćwiczeń oraz udział w szkoleniach, ćwiczeniach i zawodach sportowo-pożarniczych organizowanych przez Państwową Straż Pożarną, gminę lub inne uprawnione podmioty,
7) zabezpieczanie obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej, określonego w powiatowym (miejskim) planie ratowniczym,
8) propagowanie zasad i dobrych praktyk w zakresie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów,
9) organizowanie przedsięwzięć służących krzewieniu sportu i kultury fizycznej,
10) organizowanie przedsięwzięć oświatowo-kulturalnych propagujących wiedzę i umiejętności w zakresie ochrony przeciwpożarowej,
11) upowszechnianie i wspieranie współdziałania między lokalnymi partnerami społecznymi i gospodarczymi z zakresu ochrony przeciwpożarowej,
12) propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy,
13) wspieranie gminy w realizacji pomocy na rzecz społeczności lokalnej,
14) integrowanie społeczności lokalnej,
15) udział we współpracy międzynarodowej gminy”.
W przepisie dokonano niepozornej zmiany dodając w nim wyrażenie „w szczególności”. Bez niego w rozstrzygnięciach wojewodów jednolicie i słusznie uznawano, że w art. 3 znajduje się zamknięty katalog zadań OSP. Dodanie tego wyrażenia oznacza, że OSP mogą wykonywać także inne zadania niż wskazane w punktach 1–15.
Ekwiwalent za „inne zadania”
Zgodnie z art. 15a rada gminy może, w drodze uchwały, przyznać strażakom ratownikom OSP ekwiwalent pieniężny za wykonywanie zadań innych niż określone w art. 15. Przepis ten ma charakter negatywnego wyliczenia – wskazuje, że ekwiwalent może być przyznawany za zadania inne niż wymienione w art. 15, lecz nie precyzuje, o jakie konkretnie czynności chodzi. W związku z tym, w dotychczasowej praktyce stosowania art. 15a uosp słusznie odwoływano się do art. 3 omawianej ustawy, który określał katalog zadań realizowanych przez OSP. Tym samym art. 15a pozostawiał radom gmin względną swobodę w zakresie przyznawania ekwiwalentu za rozmaite aktywności, nie wskazując ich wprost, jednak granicą tej swobody był zamknięty katalog zadań.
Stan ten uległ zmianie 5 grudnia 2024 r. Na mocy nowelizacji katalog zadań OSP, określony w art. 3, zyskał charakter otwarty. W konsekwencji rada gminy, ustalająca ekwiwalent na podstawie art. 15a, nie jest już związana zadaniami określonymi w art. 3. Oznacza to, że świadczenie to może być przyznawane nie tylko za działania inne niż wymienione w art. 15, lecz także za czynności niewskazane w art. 3 pkt 1–15.
W aktualnym stanie prawnym rada gminy dysponuje zatem bardzo szeroką – w praktyce niemal nieograniczoną – swobodą w określaniu, za jakie działania strażacy ratownicy OSP mogą otrzymywać ekwiwalent pieniężny, pod warunkiem, że nie są to działania objęte art. 15 uosp.
Praktyczne przykłady „innych zadań”
Jak wskazano, ustawodawca nie sprecyzował, co należy rozumieć przez „inne zadania”, o których mowa w art. 15a uosp. W praktyce wiele gmin – zarówno w przeszłości, jak i obecnie – podejmuje próby ustalenia ekwiwalentu za różnorodne aktywności. Jednym z najbardziej znanych i dyskutowanych przykładów jest udział w zawodach sportowo-pożarniczych. W obecnym stanie prawnym nie ma przeszkód do ustalenia i wypłacania ekwiwalentu za udział w tego rodzaju wydarzeniach.
Analiza rozstrzygnięć nadzorczych wojewodów pozwala wskazać, za jakie czynności rady gmin próbowały dotychczas przyznać ekwiwalent. Przykładowo:
– wyjazdy gospodarcze, w tym neutralizacja owadów błonkoskrzydłych,
– wykonywanie zadań związanych z zabezpieczeniem imprez organizowanych lub współorganizowanych przez gminę oraz jej jednostki organizacyjne,
– zabezpieczanie imprez i uroczystości organizowanych przez gminę lub odbywających się na jej terenie,
– działania prewencyjne na rzecz bezpieczeństwa powszechnego, publicznego oraz ochrony przeciwpowodziowej,
– inne działania realizowane na rzecz gminy lub na jej terenie.
Na gruncie poprzedniego stanu prawnego wojewodowie niejednokrotnie unieważniali uchwały rad gmin, które przewidywały przyznanie ekwiwalentu za tego rodzaju aktywności, uznając je za wykraczające poza ówczesny, zamknięty katalog zadań określony w art. 3 uosp.
W obowiązującym stanie prawnym nie istnieją już formalne przeszkody do przyznawania i wypłacania ekwiwalentu za takie działania. Rady gmin zyskały tym samym realną możliwość elastycznego kształtowania zakresu aktywności strażaków ratowników OSP, które mogą być objęte gratyfikacją pieniężną.
W uchwałach, które przeszły już kontrolę legalności, ekwiwalent został przyznany m.in. za:
- organizowanie przedsięwzięć sportowo-rekreacyjnych i oświatowo-kulturalnych,
- udział w posiedzeniach gminnego zespołu zarządzania kryzysowego,
- działania integrujące społeczność lokalną,
- promowanie pierwszej pomocy,
- udział we współpracy międzynarodowej gminy.
Wysokość ekwiwalentu
Wysokość ekwiwalentu pieniężnego ustala, nie rzadziej niż raz na dwa lata, właściwa rada gminy w drodze uchwały. Nie może on przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto ogłaszanego przez Prezesa GUS w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” na podstawie art. 20 pkt 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DzU z 2024 r. poz. 1631 i 1674), obowiązującego w dniu ustalenia wysokości ekwiwalentu.
Ekwiwalent pieniężny nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę, liczoną od momentu zgłoszenia wyjazdu z jednostki ochotniczej straży pożarnej lub od chwili gotowości do wyjazdu w celu realizacji zadań, o których mowa w art. 3 pkt 7 uosp – niezależnie od liczby wyjazdów w danej godzinie. W przypadku kandydata na strażaka ratownika OSP ekwiwalent przysługuje za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia. Świadczenie wypłacane jest z budżetu gminy.
Zgodnie z komunikatem Prezesa GUS z 9 maja 2025 r., przeciętne wynagrodzenie w pierwszym kwartale 2025 r. wyniosło 8962,28 zł. Oznacza to, że maksymalna stawka ekwiwalentu, zgodnie z art. 15 ust. 4 uosp, nie może przekraczać 51,21 zł za godzinę.
***
W aktualnym stanie prawnym obligatoryjne jest ustalenie i wypłacanie ekwiwalentu przez gminę za udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu. Natomiast przyznanie ekwiwalentu za inne działania ma charakter fakultatywny i pozostawione jest decyzji rady gminy.
