Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim zakwestionował część postanowień statutu sołectwa przyjętego uchwałą rady gminy. Sprawa została zainicjowana skargą prokuratora okręgowego, który zarzucił uchwale istotne naruszenie przepisów Konstytucji RP oraz ustawy o samorządzie gminnym.
Najważniejszy problem dotyczył pozycji rady sołeckiej i relacji między nią a sołtysem. Sąd przypomniał, że zgodnie z art. 36 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym organem uchwałodawczym w sołectwie jest zebranie wiejskie, a organem wykonawczym – sołtys. Działalność sołtysa wspomaga rada sołecka. To oznacza, że rada sołecka nie jest odrębnym organem sołectwa w znaczeniu ustrojowym i nie ma własnych, samoistnych kompetencji. Pełni wyłącznie funkcję pomocniczą, doradczą i opiniodawczą.
Z tego względu sąd uznał za sprzeczne z prawem postanowienia statutu, które przyznawały radzie sołeckiej status organu sołectwa oraz odrębnie określały jej zadania. Rada gminy nie może w akcie prawa miejscowego tworzyć kompetencji, których ustawa nie przewiduje. Skoro ustawa nie nadaje radzie sołeckiej samodzielnej pozycji organu, to statut nie może tego zmieniać.
Sąd równie jednoznacznie ocenił przepisy powierzające sołtysowi zwoływanie posiedzeń rady sołeckiej i przewodniczenie jej obradom. WSA podkreślił, że literalne brzmienie art. 36 ust. 1 ustawy wskazuje na odrębność rady sołeckiej i sołtysa. Nie można łączyć funkcji organu wykonawczego z przewodniczeniem ciału, które ma ten organ wspomagać. Skoro ustawodawca nie przewidział dla sołtysa funkcji przewodniczącego rady sołeckiej, lokalny prawodawca nie może dopisać jej w statucie.
W uzasadnieniu sąd mocno zaakcentował zasadę legalizmu. Organy samorządu mogą działać wyłącznie na podstawie i w granicach prawa, a norm kompetencyjnych nie wolno interpretować rozszerzająco. Nie wystarczy więc argument, że żaden przepis nie zakazuje łączenia tych funkcji. W prawie ustrojowym samorządu decydujące znaczenie ma bowiem to, czy dana kompetencja została wyraźnie przyznana.
WSA zakwestionował także użycie w statucie zwrotu „w szczególności” przy określaniu zadań sołectwa, sposobów ich realizacji, zakresu działania zebrania wiejskiego i zadań sołtysa. Katalog tych spraw powinien być w statucie zamknięty i wyczerpujący. W przeciwnym razie możliwe byłoby pozastatutowe dopisywanie kolejnych zadań organom sołectwa, co naruszałoby ustawowe ramy ustrojowe tej jednostki pomocniczej.
Wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 1 kwietnia 2026 r., sygn. II SA/Go 110/26
