Choć za finansowanie ochrony zdrowia w Polsce formalnie odpowiadają minister zdrowia oraz Narodowy Fundusz Zdrowia, rzeczywistość od lat wygląda inaczej. W cieniu centralnego systemu funkcjonują bowiem samorządy – powiaty oraz miasta na prawach powiatu – które każdego roku przeznaczają setki milionów złotych na ratowanie, utrzymanie i rozwój lokalnych placówek medycznych.
Z najnowszej analizy Związku Powiatów Polskich „Nakłady JST na ochronę zdrowia – analiza trendów i struktury wydatków ze szczególnym uwzględnieniem wydatków na szpitale ogólne”, przygotowanej przez Bernadetę Skóbel i Ewelinę Kocembę, wyłania się obraz samorządów jako jednego z kluczowych filarów stabilizujących system lecznictwa szpitalnego w Polsce.
Dane oparte na sprawozdaniach budżetowych RB-28S pokazują nie tylko skalę wydatków, ale również ich strukturę i zmieniające się trendy. Najbardziej uderzający jest jednak jeden fakt: w latach 2015–2025 powiaty i miasta na prawach powiatu przeznaczyły na szpitale ogólne ponad 10 mld zł.
Szpitale pochłaniają większość środków powiatów
Analiza nie pozostawia wątpliwości – w przypadku powiatów ochrona zdrowia oznacza przede wszystkim finansowanie szpitali. W 2025 roku powiaty przeznaczyły na ochronę zdrowia 881,8 mln zł. Aż 753,4 mln zł z tej kwoty trafiło do szpitali ogólnych. Oznacza to, że ponad 85 proc. wszystkich wydatków zdrowotnych powiatów zostało skoncentrowanych właśnie na lecznictwie szpitalnym. To poziom koncentracji niemal niespotykany w innych obszarach polityki publicznej.
Autorki analizy podkreślają, że pozostałe obszary ochrony zdrowia mają dla powiatów charakter uzupełniający. Lecznictwo ambulatoryjne, ratownictwo medyczne, programy polityki zdrowotnej czy działalność profilaktyczna pozostają na dalszym planie wobec konieczności utrzymywania szpitali.
Skala dominacji szpitali w budżetach powiatowych najlepiej widoczna jest w danych z ostatnich trzech lat. W 2023 roku powiaty przeznaczyły na szpitale 663,3 mln zł, rok później 521,4 mln zł, a w 2025 roku nastąpił gwałtowny wzrost do 753,4 mln zł.
Sam poziom wydatków był jednak bardzo zmienny. W 2024 roku całkowite nakłady powiatów na ochronę zdrowia spadły do 631 mln zł, aby już rok później wzrosnąć o około 40 proc. Ta zmienność pokazuje, jak silnie kondycja lokalnych finansów powiązana jest z sytuacją szpitali.
Miasta wydają inaczej. Alkoholizm przed szpitalami
Zupełnie odmienny obraz wyłania się z analizy wydatków miast na prawach powiatu. Tam struktura finansowania jest bardziej zróżnicowana, co wynika z realizacji również zadań właściwych dla gmin. W 2025 roku miasta na prawach powiatu wydały na ochronę zdrowia 1,347 mld zł. Największą kategorią wydatków nie były jednak szpitale, lecz przeciwdziałanie alkoholizmowi – na ten cel przeznaczono 511,5 mln zł, czyli niemal 38 proc. wszystkich wydatków zdrowotnych. Szpitale ogólne znalazły się dopiero na drugim miejscu z kwotą 451,1 mln zł i udziałem wynoszącym 33,5 proc.
Autorki analizy zwracają uwagę, że wynika to ze specyfiki systemu finansowania – miasta na prawach powiatu dysponują dedykowanymi dochodami przeznaczonymi właśnie na przeciwdziałanie alkoholizmowi. Jednocześnie miasta utrzymują stosunkowo wysokie nakłady na programy polityki zdrowotnej, zakłady opiekuńczo-lecznicze, leczenie ambulatoryjne czy izby wytrzeźwień. W przeciwieństwie do powiatów, gdzie system wydatków został niemal całkowicie podporządkowany szpitalom, miasta prowadzą znacznie szerszą politykę zdrowotną.
Ponad dekada wzrostów i kryzysów
Najbardziej wymowna część analizy dotyczy jednak wieloletnich trendów finansowania szpitali ogólnych. Dane obejmujące lata 2015–-2025 pokazują, że samorządy systematycznie zwiększały swoje zaangażowanie finansowe w lecznictwo szpitalne. W przypadku powiatów skala wzrostu jest wręcz spektakularna. W 2015 roku wydatki powiatów na szpitale wynosiły 259 mln zł. W 2025 roku osiągnęły już 753 mln zł. Oznacza to niemal trzykrotny wzrost w ciągu dekady.
Najbardziej dynamiczne wzrosty przypadły na lata 2018–2020, kiedy wydatki rosły skokowo – z 466 mln zł do 641 mln zł. Po 2020 roku sytuacja stała się bardziej niestabilna. W 2021 roku wydatki spadły do 541 mln zł, następnie w 2022 roku wzrosły do 713 mln zł, by ponownie spaść w latach 2023-2024.
Rok 2025 przyniósł jednak rekordowe odbicie.
W przypadku miast na prawach powiatu wzrost był znacznie bardziej umiarkowany.
Wydatki zwiększyły się z 347 mln zł w 2015 roku do 451 mln zł w 2025 roku, czyli o około 30 proc. Najwyższe poziomy miasta osiągnęły w latach 2020-2021, kiedy nakłady przekraczały 550 mln zł. Po okresie pandemicznym nastąpił jednak kilkuletni spadek wydatków, zakończony ponownym wzrostem dopiero w 2025 roku.
Cały artykuł dostępny w 12. nr. “Wspólnoty”
*kierownik Działu Współpracy, Informacji, Analiz i Programów ZPP, redaktor naczelny Dziennika Warto Wiedzieć
