Samorządy chcą realnego wpływu na politykę energetyczną UE

Dostęp do czystej, stabilnej i przystępnej cenowo energii to niezbywalne prawo człowieka – podkreśliła Hanna Zdanowska, prezydent Łodzi, podczas sesji plenarnej Europejskiego Komitetu Regionów (KR), na której przyjęto opinię „Plan działania na rzecz przystępnej cenowo energii: jak zapewnić przystępną cenowo, stabilną i czystą energię wszystkim miastom i regionom UE”. Dokument, przygotowany na podstawie komunikatu Komisji Europejskiej COM(2025) 79 final, został opracowany w Komisji Środowiska, Zmiany Klimatu i Energii (ENVE) i przyjęty większością głosów zarówno na posiedzeniu komisji, jak i w trakcie obrad plenarnych KR.

Według szacunków Komisji Europejskiej, na które powołuje się sprawozdawczyni, dzięki wdrożeniu planu działań na rzecz przystępnej cenowo energii Europa może do 2040 r. zaoszczędzić nawet 2,5 biliona euro na rachunkach za energię. Warunkiem jest jednak to, by transformacja energetyczna była racjonalna kosztowo, społecznie sprawiedliwa oraz współkształtowana przez miasta i regiony.

Energia jako prawo i fundament rozwoju

W przyjętej opinii Komitet Regionów podkreśla, że dostęp do przystępnej cenowo, stabilnej i czystej energii stanowi podstawę rozwoju gospodarczego i społecznego oraz spójności terytorialnej, a także warunek legitymacji demokratycznej działań UE zmierzających do osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r.

KR zwraca uwagę, że w obliczu transformacji energetycznej i napięć geopolitycznych Unia musi chronić dostępne, niezawodne i w jak największym stopniu krajowe źródła czystej energii, wzmacniając jednocześnie odporność terytorialną i zapobiegając narastaniu nierówności społecznych.

Duży nacisk położono na neutralność technologiczną – inwestowanie w zróżnicowany portfel rozwiązań czystych technologii, tak aby poszczególne regiony mogły wybierać te, które są najlepiej dostosowane do ich potrzeb, zasobów i możliwości, przy zachowaniu wspólnych celów klimatycznych.

Kluczowe priorytety: od ubóstwa energetycznego po reformę ETS

Zgodnie z opinią, plan działania na rzecz przystępnej cenowo energii powinien koncentrować się na kilku strategicznych filarach. Wśród nich KR wymienia w szczególności:

1. wyeliminowanie ubóstwa energetycznego,
2. zapewnienie przystępnych cen energii dla gospodarstw domowych i biznesu,
3. finansowanie racjonalnej kosztowo i sprawiedliwej transformacji energetycznej,
4. dekarbonizację sektora ogrzewania i chłodzenia oraz reformę ETS i rewizję ETS2,
5. ograniczenie biurokracji i przyspieszenie transformacji z pełnym włączeniem władz lokalnych i regionalnych,
6. wspieranie lokalnych gospodarek i MŚP.

Komitet przypomina, że ubóstwo energetyczne dotyka dziś ponad 47 mln mieszkanek i mieszkańców Europy, którzy często muszą wybierać między opłaceniem rachunku za ogrzewanie a zakupem jedzenia czy leków. W tym kontekście KR wzywa do bardzo uważnej oceny skutków systemów ETS i ETS2 dla gospodarstw domowych oraz do wzmocnienia mechanizmów osłonowych, w tym Społecznego Funduszu Klimatycznego.

Samorządy jako równorzędny partner polityki energetycznej

Opinia mocno akcentuje rolę miast i regionów jako podmiotów współtworzących, a nie tylko wdrażających unijną politykę energetyczną. KR przypomina, że władze lokalne i regionalne:

1. odpowiadają za znaczną część infrastruktury energetycznej,
2. zarządzają zasobem mieszkaniowym, systemami ciepłowniczymi, transportem lokalnym i planowaniem przestrzennym,
3. w pierwszej kolejności mierzą się ze skutkami kryzysów energetycznych.

Odwołując się do niedawnego blackoutu w Portugalii, Hiszpanii i Francji, Hanna Zdanowska zwróciła uwagę, że systemy energetyczne UE wciąż nie są dostosowane do współczesnych wyzwań, a skutki kryzysów krajowych czy transgranicznych uderzają w pierwszej kolejności w samorządy i ich mieszkańców.

–To na nas spada duża część odpowiedzialności za ochronę infrastruktury, modernizację sieci i pomoc obywatelom, przedsiębiorstwom i wrażliwym konsumentom. Dlatego powinniśmy być równorzędnym partnerem dla władz krajowych i unijnych w planowaniu i wdrażaniu rozwiązań w zakresie energii i klimatu. – podkreśliła sprawozdawczyni.

KR apeluje o wzmocnienie wielopoziomowego sprawowania rządów, zapewnienie władzom lokalnym i regionalnym jasnych kompetencji, zasobów, umiejętności i wsparcia instytucjonalnego, a także o formalne włączenie przedstawicieli Komitetu Regionów w prace nowo powołanej Grupy Zadaniowej ds. Unii Energetycznej.

Walka z ubóstwem energetycznym i ochrona konsumentów

W części poświęconej ubóstwu energetycznemu Komitet przypomina, że jest ono często elementem szerszego ubóstwa społecznego i wymaga skoordynowanych działań w polityce społecznej, edukacyjnej i na rynku pracy. Jednocześnie dostęp do przystępnej cenowo energii uznaje za podstawowe prawo socjalne.

KR z zadowoleniem przyjmuje zapowiedź Komisji dotyczącą przedstawienia do końca 2025 r. pakietu energetycznego dla obywateli. W opinii podkreślono, że pakiet ten powinien:

1. wzmacniać ochronę konsumentów indywidualnych i społeczności energetycznych,
2. rozwijać modele prosumenckie i społeczności energetyczne oparte na OZE,
3. promować elektryfikację zorientowaną na konsumenta,
4. wspierać dekarbonizację regionów górniczych w okresie transformacji.

Komitet zwraca również uwagę na wysokie koszty początkowe renowacji budynków i działań na rzecz efektywności energetycznej, które szczególnie dotykają osoby o niskich dochodach. Postuluje rozwijanie lokalnych narzędzi takich jak miejskie programy renowacji, pożyczki o zerowym oprocentowaniu, taryfy socjalne, bony energetyczne, wsparcie dla projektów energetycznych kierowanych przez społeczności oraz spółdzielnie mieszkaniowe.

KR ostrzega jednocześnie, że wdrożenie ETS2 w jego obecnej formie i harmonogramie, bez odpowiednich mechanizmów zapobiegawczych i kompensacyjnych, może doprowadzić do gwałtownego wzrostu ubóstwa energetycznego i podważyć zaufanie do polityki klimatycznej i samej Unii Europejskiej.

Finansowanie transformacji: reguły fiskalne i nowe instrumenty

Samorządy zwracają uwagę, że inwestycje w transformację energetyczną wymagają ogromnych nakładów, które szybko się nie zwracają, a jednocześnie powiększają wskaźniki zadłużenia. – Inwestycje w transformację energetyczną wymagają ogromnych wydatków, które szybko się nie zwracają, a dodatkowo powiększają limity zadłużenia. Dlatego apelujemy o uwzględnianie tego gigantycznego wysiłku finansowego spoczywającego na barkach władz lokalnych w podziale środków unijnych, krajowych i regionalnych. – wskazała Zdanowska w trakcie debaty.

Komitet:

1. wzywa państwa członkowskie do dostosowania przepisów fiskalnych i budżetowych tak, aby inwestycje w transformację energetyczną były wyłączane z limitów zadłużenia gmin lub traktowane w sposób bardziej elastyczny,
2. apeluje o tworzenie nowych mechanizmów mobilizowania kapitału prywatnego, w tym strategicznych partnerstw publiczno-prywatnych,
3. podkreśla rolę długoterminowych umów zakupu energii (PPA) w stabilizowaniu cen energii na poziomie lokalnym.

W opinii odwołano się również do praktycznych doświadczeń samorządów. Zdanowska zwróciła uwagę, że w Polsce jedną z kluczowych barier dla rozwoju wspólnot energetycznych (klastrów, spółdzielni) jest stosowanie Prawa zamówień publicznych, które utrudnia swobodną wymianę energii pomiędzy miejskimi jednostkami. W Łodzi trwają prace nad pierwszą, wzorcową dla samorządu umową PPA na zakup energii z OZE, ale bez zmian regulacyjnych wiele podobnych inicjatyw może okazać się ekonomicznie nieuzasadnionych.

KR podkreśla także konieczność wspierania rozwiązań ułatwiających energetyczne wykorzystanie miejskiego biogazu i energii z odpadów w ramach składowisk, oczyszczalni ścieków i spalarni, m.in. poprzez uznanie ciepła wytwarzanego z odpadów za ciepło odpadowe.

Dekarbonizacja ogrzewania i reforma ETS/ETS2

W części dotyczącej ciepłownictwa i systemu handlu emisjami Komitet Regionów:

1. wskazuje na potrzebę modernizacji i dekarbonizacji systemów ciepłowniczych, przy jednoczesnym zapewnieniu stabilnych cen dla mieszkańców,
2. postuluje ustanowienie na poziomie UE wiążących ram stopniowego wycofania wszystkich bezpośrednich i pośrednich dopłat do paliw kopalnych do 2030 r. i przeznaczenia tych środków na transport publiczny, efektywność energetyczną i wsparcie gospodarstw domowych w trudnej sytuacji,
3. apeluje o stopniowe wycofanie po 2030 r. bezpłatnych uprawnień do emisji dla systemów ciepłowniczych, przy jednoczesnym przedłużeniu funkcjonowania funduszu modernizacyjnego,
4. wskazuje na konieczność głębszej reformy EU ETS w celu zmniejszenia zmienności cen i zapewnienia większego bezpieczeństwa inwestycji oraz proponuje, aby 20% dochodów z aukcji uprawnień było zarządzanych bezpośrednio przez władze lokalne i regionalne.

Komitet akcentuje ponadto konieczność spójnej certyfikacji zrównoważonego rozwoju i weryfikacji ograniczenia emisji gazów cieplarnianych w odniesieniu do instalacji wykorzystujących biomasę.

Mniej biurokracji, szybsze pozwolenia

Jednym z najmocniejszych akcentów opinii jest postulat istotnego ograniczenia barier administracyjnych, które opóźniają transformację energetyczną. KR:

1. domaga się uproszczenia, standaryzacji i przyspieszenia procedur wydawania pozwoleń na projekty dotyczące OZE, sieci, magazynowania energii i infrastruktury energetycznej,
2. wzywa do sklasyfikowania projektów dotyczących energii odnawialnej jako leżących „w nadrzędnym interesie publicznym”,
3. apeluje o szybkie wdrożenie „obszarów przyspieszonego rozwoju energii ze źródeł odnawialnych” przewidzianych w dyrektywie RED III,
4. opowiada się za proporcjonalnymi wymogami dla projektów małej skali i małego ryzyka środowiskowego, łącznie z możliwością wyłączeń lub dalszego upraszczania procedur,
5. postuluje stworzenie jednolitego ogólnounijnego cyfrowego systemu wydawania pozwoleń, który zwiększy efektywność, przejrzystość i partycypacyjny charakter całego procesu.

Komitet przypomina, że przeciążenie lokalnych i regionalnych sieci dystrybucyjnych już dziś blokuje nowe inwestycje, dlatego ich modernizacja i wzmocnienie powinny stać się jednym z absolutnych priorytetów transformacji.

Wsparcie MŚP, kompetencje i zielone miejsca pracy

KR zwraca uwagę, że małe i średnie przedsiębiorstwa są szczególnie narażone na niestabilne ceny energii, co może prowadzić do utraty konkurencyjności i miejsc pracy. W przyjętej opinii podkreślono, że:

1. środki na rzecz przystępności cenowej energii muszą obejmować także MŚP,
2. władze lokalne i regionalne mogą ułatwiać im uczestnictwo w społecznościach energetycznych, spółdzielniach i wspólnych zakupach energii,
3. MŚP, ze względu na potencjał innowacyjny, powinny mieć równy dostęp do nowych instrumentów finansowych proponowanych przez Komisję w kolejnych WRF, a kryteria własności publicznej nie mogą wykluczać lokalnych przedsiębiorstw świadczących usługi publiczne.

Komitet z niepokojem odnotowuje również niedobory kapitału ludzkiego i niesatysfakcjonującą konkurencyjność wynagrodzeń w sektorze publicznym, co utrudnia realizację lokalnych projektów energetycznych. W odpowiedzi apeluje o opracowanie programów budowania zdolności na poziomie UE i państw członkowskich, obejmujących m.in. szkolenia, wsparcie zatrudniania i zatrzymywania specjalistów w administracji lokalnej i regionalnej, rozwój kształcenia zawodowego oraz „zielonych” umiejętności.

W opinii podkreślono też rolę lokalnych agencji energetycznych, ośrodków szkoleniowych tworzonych we współpracy z instytucjami edukacyjnymi i przemysłem oraz potrzebę finansowania obserwatoriów umiejętności, które będą monitorować potrzeby rynku pracy i prognozować przyszłe zapotrzebowanie na kompetencje.

Silny mandat polityczny dla miast i regionów

Przyjęta opinia Europejskiego Komitetu Regionów stanowi wyraźny sygnał polityczny dla instytucji unijnych i rządów państw członkowskich: bez silnego, systemowego włączenia władz lokalnych i regionalnych nie da się zapewnić Europejkom i Europejczykom taniej, stabilnej i czystej energii. – Wszystkim nam zależy na zapewnieniu możliwie niedrogich i stabilnych dostaw czystej energii dla wszystkich regionów i miast UE. – podsumowała Hanna Zdanowska, wskazując, że powodzenie planu działania będzie zależało od tego, czy transformacja energetyczna stanie się projektem współtworzonym przez samorządy, mieszkańców i lokalny biznes, a nie jedynie zestawem odgórnych regulacji.