Polska pozostaje jednym z najbardziej zanieczyszczonych państw w Unii Europejskiej. Jak przypominają autorzy apelu, każdego roku około 40 tys. osób umiera przedwcześnie z powodu oddychania toksycznym powietrzem. Wciąż około 2,7 mln domów jednorodzinnych i pół miliona mieszkań w budynkach wielorodzinnych ogrzewanych jest za pomocą starych, nieefektywnych pieców na węgiel lub drewno – tzw. kopciuchów. Zdaniem samorządowców, skuteczne ograniczenie tego problemu wymaga sprawnie działających programów modernizacji energetycznej, obejmujących zarówno budynki jednorodzinne, jak i wielorodzinne.
Pod dokumentem podpisały się m.in. Ogólnopolskie Porozumienie Organizacji Samorządowych, Związek Miast Polskich, Federacja Regionalnych Związków Gmin i Powiatów RP, Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Małopolski, Stowarzyszenie Metropolia Krakowska oraz Stowarzyszenie Gmin Górniczych w Polsce. Organizacje wyrażają głębokie zaniepokojenie gwałtownym spadkiem zainteresowania programem „Czyste Powietrze”, który – po wznowieniu w nowej formule w marcu 2025 r. – notuje czterokrotnie mniejszą liczbę wniosków niż przed zawieszeniem.
Przyczyny tego spadku są – zdaniem włodarzy – dobrze znane: rozbudowana biurokracja, niejasne zasady, uznaniowe decyzje wojewódzkich funduszy ochrony środowiska oraz wielomiesięczne opóźnienia w wypłatach dotacji. – Mieszkańcy przestali ufać, że otrzymają wsparcie na czas, a nawet że otrzymają je w ogóle – mówi Piotr Kuczera, prezydent Rybnika. Jak dodaje, perspektywa wielomiesięcznego kompletowania dokumentów i uzupełnień skutecznie zniechęca do składania wniosków.
Według analizy Polskiego Alarmu Smogowego, przy obecnym tempie realizacji programu wymiana 2,5 mln kopciuchów potrwa ponad 30 lat. Szczególne obawy budzi sytuacja osób o niskich dochodach, które w teorii mają otrzymywać wsparcie w formule prefinansowania. W praktyce jednak wiele firm unika udziału w projektach, obawiając się braku płynnych wypłat z funduszy. – Ci ludzie nie są w stanie wyłożyć kilkudziesięciu tysięcy złotych na start, a mechanizm, który miał im to umożliwić, nie działa – wskazuje Tomasz Ożóg, zastępca burmistrza Skawiny.
Skutki problemów z programem odczuwają także same samorządy. W wielu z nich w ostatnich latach zatrudniono ekodoradców, którzy wspierali mieszkańców w procesie wymiany pieców i termomodernizacji. – Coraz częściej pojawia się pytanie, czy jest sens utrzymywać te stanowiska, skoro program praktycznie nie funkcjonuje – mówi Paweł Ścigalski, pełnomocnik prezydenta Krakowa ds. czystego powietrza. Ostrzega, że utrata doświadczonej kadry może cofnąć działania antysmogowe o wiele lat.
W apelu do premiera samorządowcy wskazują pakiet koniecznych działań: uproszczenie procedur, automatyzację obsługi beneficjentów, ujednolicenie zasad w całym kraju, pełną informatyzację programu oraz stworzenie realnego wsparcia dla osób o niskich dochodach. Podkreślają, że tylko odbudowanie zaufania społecznego pozwoli ponownie uruchomić masową skalę przedsięwzięcia. – Jesteśmy rozliczani z realizacji programów ochrony powietrza, ale bez sprawnie działających narzędzi państwowych nie jesteśmy w stanie tego zrobić – wskazuje Piotr Kuczera.
Samorządy domagają się również wznowienia programów dotyczących budynków wielorodzinnych, w tym Funduszu Termomodernizacji i Remontów oraz programu „Ciepłe Mieszkanie”, których nabory zostały wstrzymane. – W sytuacji wysokich cen energii to kluczowe instrumenty obniżania rachunków – mówi Jakub Banaszek, prezydent Chełma i wiceprezes Związku Miast Polskich.
Sygnatariusze przypominają, że szeroko zakrojona termomodernizacja może przynieść wymierne korzyści: zmniejszyć rachunki za ogrzewanie nawet o połowę, znacząco ograniczyć liczbę przedwczesnych zgonów spowodowanych smogiem oraz zwiększyć bezpieczeństwo energetyczne kraju poprzez redukcję zużycia paliw kopalnych.
