MSWiA podkreśla, że specustawa z marca 2022 r. była odpowiedzią na masowy napływ uchodźców po rosyjskiej agresji na Ukrainę. Po niemal czterech latach – jak wskazuje resort – sytuacja się ustabilizowała: większość dorosłych obywateli Ukrainy pracuje, a ich dzieci uczęszczają do polskich szkół. W ocenie ministerstwa jest to moment na przejście z rozwiązań nadzwyczajnych na systemowe i bardziej jednolite.
Jednolity system wsparcia dla cudzoziemców
Projekt tzw. ustawy wygaszeniowej zakłada wprowadzenie jednego spójnego systemu wsparcia dla wszystkich cudzoziemców z ochroną czasową – niezależnie od obywatelstwa – w zakresie świadczeń społecznych, rynku pracy i dostępu do opieki zdrowotnej. Jednocześnie utrzymana ma zostać ochrona tymczasowa do 4 marca 2027 r.
Resort przypomina, że korzystanie z ochrony czasowej będzie możliwe pod warunkiem złożenia w ciągu 30 dni od przyjazdu do Polski wniosku o nadanie numeru PESEL ze statusem UKR. Brak wniosku ma oznaczać rezygnację z tej formy ochrony.
Uchodźcy, którzy posiadają PESEL ze statusem UKR, po 4 marca 2026 r. staną się beneficjentami ochrony czasowej w rozumieniu nowego systemu. Osoby, którym nadano PESEL wyłącznie na podstawie oświadczenia, będą musiały potwierdzić tożsamość w gminie na podstawie ważnego dokumentu podróży. W przeciwnym razie – jak podaje MSWiA – po 31 sierpnia utracą ochronę czasową.
Projekt przewiduje utrzymanie kluczowych udogodnień, takich jak PESEL UKR jako potwierdzenie legalnego pobytu, elektroniczny dokument Diia.pl oraz uproszczone zasady podejmowania pracy i prowadzenia działalności gospodarczej. Dodatkowo resort zapowiada dostęp do aplikacji mObywatel dla uchodźców.
Zmiany w opiece zdrowotnej i świadczeniach
Jednym z elementów projektu jest stopniowe przejście w ochronie zdrowia na zasady zbliżone do obowiązujących obywateli polskich – m.in. związane ze składkami i ubezpieczeniem – przy zachowaniu wyjątków dla szczególnych grup. MSWiA wymienia wśród nich dzieci, kobiety w ciąży, ofiary przemocy, rannych żołnierzy oraz przypadki nagłe.
W konsekwencji ograniczony ma zostać dostęp do bezpłatnej opieki zdrowotnej dla osób nieubezpieczonych – mają one funkcjonować na tych samych zasadach jak nieubezpieczeni obywatele Polski.
Zmiany obejmą też pomoc społeczną. Zgodnie z projektem dostęp do świadczeń ma zostać ograniczony do tych, które przysługują cudzoziemcom przebywającym w Polsce z powodów humanitarnych lub na podstawie zgody na pobyt tolerowany. W praktyce chodzi m.in. o prawo do schronienia, posiłku, niezbędnego ubrania oraz zasiłku celowego.
Przepisy przejściowe mają zapewnić m.in. dokończenie wypłat świadczeń rodzinnych, rozliczenie środków przekazanych samorządom, rozliczenie Funduszu Pomocy oraz zachowanie nabytych uprawnień edukacyjnych, zawodowych i gospodarczych.
Edukacja i zakwaterowanie: wygaszanie specjalnych zasad
MSWiA zapowiada również stopniowe odejście od szczególnych rozwiązań w systemie edukacji. Do końca roku szkolnego 2025/2026 mają zostać utrzymane dodatkowe lekcje języka polskiego, oddziały przygotowawcze oraz uproszczone zasady zatrudniania nauczycieli i asystentów międzykulturowych. Po tym czasie ma nastąpić pełne przejście na ogólne regulacje.
Zmiany dotyczą także ośrodków zbiorowego zakwaterowania. Osoby z grup, które utracą uprawnienia – m.in. dzieci powyżej pierwszego roku życia, samotni opiekunowie trojga lub więcej dzieci, opiekunowie tymczasowi oraz pełnoletni uczniowie szkół – będą mogły przebywać w ośrodkach do 30 czerwca 2026 r. Ma to umożliwić im usamodzielnienie się i opuszczenie miejsc zbiorowego pobytu.
Projekt wprowadza nowy, tańszy system zakwaterowania, obejmujący:
– model krótkoterminowy kryzysowy – do 60 dni, maksymalnie w ciągu 12 miesięcy od wybuchu wojny,
– model długoterminowy – wyłącznie dla osób szczególnie wrażliwych, takich jak osoby starsze, niepełnosprawne, kobiety w ciąży i wychowujące niemowlęta, a także osoby chore po hospitalizacji.
Resort informuje również, że projekt utrzymuje rejestr wjazdów i wyjazdów prowadzony przez Straż Graniczną oraz ma na celu kontynuowanie solidarności z osobami dotkniętymi wojną przy jednoczesnym racjonalnym wydatkowaniu środków publicznych i ograniczaniu nierównego traktowania cudzoziemców.
