Opinia prezydenta Warszawy, wskazuje, że realizacja nowych priorytetów UE wymaga dodatkowych środków finansowych. Komitet Regionów popiera dostosowanie budżetu Unii do wyzwań związanych z bezpieczeństwem, konkurencyjnością, neutralnością klimatyczną i odpornością, zaznaczając, że nie może to odbywać się kosztem polityki spójności.
Klimat nie zamiast spójności
Rafał Trzaskowski w swojej opinii wskazuje, że transformacja klimatyczna i energetyczna powinna przebiegać w ramach silnej polityki spójności, oraz że inwestycje w miastach i regionach są kluczowe dla realizacji Europejskiego Zielonego Ładu, gospodarki obiegu zamkniętego, dekarbonizacji, adaptacji do zmian klimatu oraz odbudowy zasobów przyrodniczych.
W przyjętej opinii Komitet Regionów sprzeciwia się modelowi, w którym państwa członkowskie mają pełną swobodę przygotowania jednego planu krajowego, a rola samorządów ogranicza się wyłącznie do realizacji projektów. Autor dokumentu ostrzega, że powielenie mechanizmu znanego z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności może prowadzić do centralizacji, osłabienia partnerstwa, greenwashingu oraz pogłębiania różnic terytorialnych.
Komitet Regionów domaga się obowiązkowego udziału władz lokalnych i regionalnych w przygotowaniu, zatwierdzaniu i monitorowaniu planów krajowych oraz regionalnych. Opinia postuluje również wprowadzenie sformalizowanych mechanizmów współdecyzji lub zatwierdzania na poziomie regionalnym.
Nie czyń poważnych szkód spójności
Jednym z kluczowych elementów opinii jest propozycja rozszerzenia zasady „nie czyń poważnych szkód” o „nie czyń poważnych szkód spójności”. Inwestycje i reformy finansowane z budżetu UE powinny być oceniane pod kątem wpływu zarówno na środowisko, jak i na spójność społeczną, gospodarczą oraz terytorialną.
Jest to szczególnie istotne dla regionów słabszych strukturalnie, obszarów wiejskich, górskich, przygranicznych, wyspiarskich, najbardziej oddalonych oraz terenów o wysokiej wartości przyrodniczej. Komitet Regionów podkreśla, że ich specyficzne koszty i bariery muszą być uwzględnione w przyszłych instrumentach finansowych. Komitet popiera wiążące cele klimatyczne i środowiskowe w budżecie UE, jednak same wskaźniki procentowe są niewystarczające. Potrzebne są przejrzyste metody monitorowania wydatków, rzetelna klasyfikacja projektów oraz jasne wskaźniki wykonania, aby środki oznaczone jako zielone przynosiły realne efekty klimatyczne i środowiskowe.
Miasta i regiony jako wykonawcy transformacji
Komitet Regionów podkreśla, że transformacja zachodzi przede wszystkim na poziomie lokalnym. Miasta, gminy i regiony odpowiadają za inwestycje w transport, efektywność energetyczną, ciepłownictwo, adaptację do zmian klimatu, retencję, ochronę przyrody, gospodarkę odpadami oraz walkę z ubóstwem energetycznym.
Opinia postuluje wprowadzenie obowiązkowych rozdziałów regionalnych i terytorialnych w planach partnerstwa krajowego i regionalnego oraz przeznaczenie 20 procent budżetu na instrumenty terytorialne. Pozwoli to miastom, gminom i regionom uzyskać realny wpływ na programowanie i wybór projektów.
W debacie nad opinią zabrała głos Hanna Zdanowska, prezydent Łodzi, która zwróciła uwagę na praktyczny wymiar transformacji energetycznej. Podkreśliła, że jednym z kluczowych priorytetów przyszłych WRF powinno być przyspieszenie elektryfikacji. Według założeń Czystego Ładu Przemysłowego udział energii elektrycznej w końcowym zużyciu energii w UE powinien wzrosnąć z 21,2 procent obecnie do 32 procent w 2030 roku.
Realizacja tego celu wymaga znaczących inwestycji w sieci przesyłowe i dystrybucyjne. Zdanowska podkreśliła, że na poziomie regionalnym i lokalnym zostanie przyłączonych około 70 procent nowych instalacji OZE i magazynów energii w UE, a w Polsce nawet 90 procent. Bez inwestycji w lokalne sieci energetyczne szybka elektryfikacja i realne obniżenie kosztów energii dla mieszkańców nie będą możliwe.
ETS, ciepłownictwo i sprawiedliwe koszty transformacji
Zdanowska zwróciła również uwagę na system ETS, który w Polsce znacząco wpływa na ceny energii elektrycznej dla odbiorców przemysłowych, a pośrednio także na małe i średnie przedsiębiorstwa oraz lokalne miejsca pracy.
Jej zdaniem konieczna jest reforma ETS, która ograniczy zmienność opłat emisyjnych i złagodzi ich wpływ na ceny energii. Bez tych zmian trudno będzie przyspieszyć elektryfikację i przekonać mieszkańców oraz przedsiębiorców, że transformacja to nie tylko nowe obowiązki i koszty, ale także realne korzyści.
Zdanowska podkreśliła także znaczenie ciepłownictwa systemowego, z którego w Polsce korzysta około 15 mln osób. Jej zdaniem po 2030 roku powinny zostać utrzymane dodatkowe bezpłatne uprawnienia dla tego sektora, pod warunkiem przygotowania przez przedsiębiorstwa planów neutralności klimatycznej. Takie rozwiązanie umożliwi finansowanie dekarbonizacji ciepłownictwa bez nadmiernego obciążania odbiorców końcowych.
LIFE, bioróżnorodność i bezpośrednie finansowanie miast
Opinia odnosi się także do przyszłości programu LIFE. Komitet Regionów wyraża obawę, że włączenie komponentu przyrody i różnorodności biologicznej do szerszego instrumentu wielopriorytetowego może osłabić jego środowiskowy charakter. Dlatego popiera utrzymanie LIFE jako odrębnego programu oraz specjalne linie finansowania dla regionów ponoszących koszty ochrony bioróżnorodności.ci.
Dokument podkreśla także potrzebę bezpośredniego wsparcia dla miast różnej wielkości. Obejmuje to nie tylko dotacje, ale również pomoc techniczną, instrumenty mieszane, gwarancje oraz rozwiązania umożliwiające łączenie projektów i przyciąganie kapitału prywatnego. Miasta powinny być postrzegane nie tylko jako beneficjenci środków, ale także jako inwestorzy, innowatorzy i laboratoria transformacji.
Stawka: budżet po 2027 roku
Przyjęta opinia stanowi głos w sprawie przyszłej architektury finansowej UE. Komitet Regionów nie kwestionuje potrzeby ambitnych celów klimatycznych, energetycznych i środowiskowych. Przeciwnie, podkreśla, że są one warunkiem bezpieczeństwa, konkurencyjności i odporności Europy. Jednocześnie ostrzega, że bez udziału miast i regionów te cele pozostaną jedynie deklaracją.
