Ustawa ma rozwiązać problem osób, które w dobrej wierze przystąpiły do programu Czyste Powietrze i udzieliły pełnomocnictw wykonawcom, a następnie zostały przez nich poszkodowane. Chodzi przede wszystkim o sytuacje, w których przedsiębiorcy pobierali w imieniu beneficjentów zaliczki z programu, ale nie wykonywali prac albo nie rozliczali inwestycji.
W efekcie wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej mogły żądać zwrotu nierozliczonych środków od formalnych beneficjentów dotacji, mimo że pieniądze zostały przejęte przez wykonawcę.
Przyjęte przez rząd rozwiązania mają zmienić tę sytuację.
Zgodnie z projektem właściwy WFOŚiGW będzie mógł, na wniosek beneficjenta, zawiesić dochodzenie należności z tytułu nierozliczonego prefinansowania. Warunkiem będzie wszczęcie postępowania karnego dotyczącego przestępstwa związanego z realizacją umowy o dofinansowanie na szkodę beneficjenta. Postępowanie może zostać wszczęte w związku z zawiadomieniem złożonym przez samego poszkodowanego, wojewódzki lub Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej albo z urzędu.
– Chodzi o proceder wyłudzania dotacji przez wykonawców, którzy pobierali zaliczki z programu Czyste Powietrze i znikali bez wykonania prac – wyjaśniał ministra klimatu i środowiska Paulina Hennig-Kloska.
Samo zawieszenie dochodzenia należności nie będzie jeszcze oznaczało definitywnego umorzenia długu. Jeżeli jednak sąd prawomocnie uzna winę wykonawcy, beneficjent będzie mógł zostać zwolniony z obowiązku zwrotu nierozliczonej zaliczki w takim zakresie, w jakim za nieprawidłowości odpowiadał przedsiębiorca. Jednocześnie WFOŚiGW uzyska możliwość dochodzenia należności bezpośrednio od nierzetelnego wykonawcy.
Skala problemu może być znacząca. Ministerstwo Klimatu i Środowiska szacuje, że nieprawidłowości mogły dotknąć ponad 8 tys. rodzin, które składały wnioski od czasu wprowadzenia mechanizmu prefinansowania w lipcu 2022 r. do wstrzymania programu w listopadzie 2024 r. Według resortu kwota nierozliczonych zaliczek, obejmująca również pieniądze nienależnie pobrane przez wykonawców, wynosi około 285 mln zł.
Ministerstwo przyznaje, że obowiązujące wcześniej zasady programu stwarzały przestrzeń do agresywnych praktyk sprzedażowych. Niektórzy przedsiębiorcy mieli nakłaniać właścicieli domów do podpisywania pełnomocnictw, przejmować obsługę wniosków i pobierać zaliczki bez późniejszego wykonania całości umówionych prac. – Każda z tych historii to ludzki dramat, który wymaga reakcji – podkreślała Paulina Hennig-Kloska.
Rząd przypomina, że po wstrzymaniu programu pod koniec 2024 r. zasady Czystego Powietrza zostały gruntownie zmienione. Nowa edycja ruszyła w marcu 2025 r. i – jak przekonuje resort klimatu – ma znacznie ograniczać możliwości nadużyć. Jedną z najważniejszych zmian jest wprowadzenie operatorów programu. Funkcję tę pełnią m.in. gminy oraz wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej. Mają one pomagać beneficjentom na kolejnych etapach inwestycji – od podjęcia decyzji o termomodernizacji, poprzez wybór audytora i wykonawcy, aż po realizację przedsięwzięcia i rozliczenie dotacji. Mechanizm ma szczególne znaczenie dla osób korzystających z najwyższych poziomów dofinansowania, które wcześniej były najbardziej narażone na działania nieuczciwych pośredników i wykonawców.
Rząd podkreśla również, że zapewnione zostały źródła dalszego finansowania programu. Na Czyste Powietrze przeznaczono m.in. 7,9 mld zł z programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko 2021–2027, 13 mld zł z Krajowego Planu Odbudowy oraz 10 mld zł z Funduszu Modernizacyjnego.
Przyjęty przez Radę Ministrów projekt ustawy dotyczący poszkodowanych beneficjentów będzie teraz procedowany w parlamencie. Dopiero po wejściu nowych przepisów w życie wojewódzkie fundusze uzyskają podstawę prawną do zawieszania dochodzenia należności od osób, które wykażą, że padły ofiarą przestępczych działań wykonawców.
