Likwidacja wiejskiej szkoły nie jest wyłącznie skutkiem depopulacji. Jak wynika z raportu „Gdy milknie szkolny dzwonek... Czy likwidacja szkół przyspiesza depopulację wsi?”, przygotowanego przez Pawła Swianiewicza, Julitę Łukomską, Annę Dąbrowską i Tomasza Grzyba, zamknięcie placówki oświatowej może także dodatkowo przyspieszać odpływ mieszkańców z miejscowości, w której szkoła przestała działać. Autorzy zastrzegają przy tym, że efekt ten nie jest bardzo silny, ale zarazem na tyle wyraźny, że decyzje o likwidacji szkół powinny być podejmowane z dużo większą ostrożnością i z uwzględnieniem nie tylko krótkookresowych oszczędności, ale też długofalowych skutków społecznych i demograficznych.
Raport koncentruje się na pytaniu, czy likwidacja szkoły wiejskiej rzeczywiście wzmacnia spiralę regresu demograficznego. Badanie objęło zamknięcia szkół z lat 2008–2012 w czterech powiatach położonych w różnych częściach kraju: buskim, sieradzkim, zamojskim i jasielskim. Autorzy przyjęli miejscowość jako podstawową jednostkę analizy, zestawiając wsie, w których szkoły zamknięto, z podobnymi miejscowościami, gdzie placówki nadal funkcjonowały.
Wyniki są jednoznaczne w jednym zasadniczym punkcie: szkoły najczęściej zamykano tam, gdzie proces wyludniania już wcześniej był bardzo zaawansowany, ale sama likwidacja placówki dodatkowo pogłębiała spadek liczby ludności. Jak wskazano w raporcie, reorganizacja sieci szkolnej może więc działać nie tylko jako reakcja na kryzys demograficzny, lecz także jako czynnik, który ten kryzys wzmacnia. Autorzy przypominają, że wiejska szkoła pełni funkcję znacznie szerszą niż tylko edukacyjna. To często jedno z najważniejszych miejsc integracji społecznej, element lokalnej tożsamości, a zarazem instytucja wpływająca na dostępność usług, lokalny rynek pracy i atrakcyjność osiedleńczą miejscowości. Jej zniknięcie może zatem uruchamiać cały łańcuch negatywnych konsekwencji.
Szczególnie istotny okazał się problem dostępności alternatywnej szkoły. W grupie badanych miejscowości średnia odległość od najbliższej funkcjonującej placówki po zamknięciu szkoły wyniosła 5,4 km, a mediana 4,9 km. Co ważne, analiza wykazała ujemną korelację między tą odległością a długookresową zmianą liczby ludności w latach 2002–2021. Innymi słowy: im dalej po likwidacji szkoły było do najbliższej czynnej placówki, tym silniejszy okazywał się spadek liczby mieszkańców. Raport wskazuje więc, że peryferyjność wyraźnie wzmacnia negatywne skutki takich decyzji. W praktyce oznacza to, że likwidacja szkoły w miejscowości położonej dalej od innych usług publicznych może mieć znacznie poważniejsze konsekwencje niż w gminach o gęstszej sieci instytucji.
Autorzy oparli analizę porównawczą na 43 miejscowościach, w których szkoły podstawowe zamknięto w latach 2008–2012, oraz 61 podobnych wsiach tworzących grupę kontrolną. Równolegle przeanalizowali 44 przypadki zamkniętych szkół pod kątem odległości do najbliższej funkcjonującej placówki. To pozwoliło nie tylko uchwycić sam kierunek zmian, ale też pokazać, że skutki likwidacji nie są wszędzie jednakowe. Najbardziej narażone okazują się obszary bardziej peryferyjne, gdzie utrata szkoły oznacza realne pogorszenie codziennego dostępu do usług i osłabienie lokalnej infrastruktury społecznej.
Raport nie prowadzi jednak do prostego wniosku, że każda likwidacja szkoły jest błędem. Autorzy wyraźnie zaznaczają, że w części przypadków utrzymanie bardzo małej placówki może być organizacyjnie i finansowo niezwykle trudne, a w przyszłości takich sytuacji może przybywać. Jednocześnie podkreślają, że samorządy, podejmując decyzje o zmianach w sieci szkół, powinny brać pod uwagę nie tylko bezpośredni rachunek ekonomiczny, ale również skutki pośrednie, w tym przede wszystkim demograficzne. Zastrzegają też, że badanie obejmuje tylko cztery powiaty, opiera się na danych spisowych z wybranych lat i nie uwzględnia wszystkich możliwych czynników lokalnych. Mimo tych ograniczeń kierunek wniosków pozostaje klarowny: likwidacja szkoły to nie tylko zmiana na mapie edukacyjnej gminy, ale często także impuls do powolnego zanikania wsi.
