Prezydent miasta C decyzją ustalił M. R. odpłatność za pobyt jego matki w domu pomocy społecznej – 866,67 zł za okres od 5 do 30 kwietnia 2024 r. oraz 1000 zł od 1 maja 2024 r. Jednocześnie odmówił całkowitego zwolnienia z obowiązku ponoszenia tej opłaty. Organ ustalił dochody skarżącego i osoby pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym i wyliczył, że dochód na osobę w rodzinie przekracza 300 proc. kryterium dochodowego, tj. 1800 zł. Skarżący był – według organu – jedyną osobą zobowiązaną do ponoszenia odpłatności za pobyt matki w DPS.
M. R. domagał się całkowitego bądź częściowego zwolnienia z opłaty, wskazując kwotę 150 zł miesięcznie jako możliwą do ponoszenia. Twierdził, że organ pominął jego wniosek dotyczący zwolnienia częściowego, a także nie przeprowadził wnioskowanych dowodów. Zarzucał też błędne ustalenie dochodów partnerki, nierzetelną ocenę jego wydatków oraz nieuwzględnienie faktu, że regularnie przekazuje matce pieniądze na leki i żywność.
SKO w Częstochowie utrzymało decyzję prezydenta w mocy.
W skardze do sądu administracyjnego M. R. zarzucił organom m.in. naruszenie art. 64 pkt 2 i 7 ustawy o pomocy społecznej (dalej: ups) , szeregu przepisów kodeksu postępowania administracyjnego dotyczących postępowania dowodowego, zasady pogłębiania zaufania obywateli do władzy publicznej oraz zasady wnikliwości postępowania, a także błędną ocenę materiału dowodowego. Domagał się uchylenia decyzji w całości, ewentualnie uchylenia decyzji w części dotyczącej odmowy zwolnienia z odpłatności.
WSA w Gliwicach rozpatrując sprawę zwrócił uwagę, że kwestie ustalenia podmiotu zobowiązanego do wnoszenia opłaty oraz wysokości tej opłaty regulują art. 60 i 61 ups, natomiast zwolnienie z już ustalonej opłaty – art. 64. Są to dwie różne instytucje, oparte na odrębnych podstawach prawnych i wymagające prowadzenia odrębnych postępowań administracyjnych. W pierwszym przypadku organ „konkretyzuje” obowiązek poprzez ustalenie, kto i w jakiej wysokości ma ponosić koszty pobytu w DPS. W drugim – na wniosek osoby już zobowiązanej – może ją częściowo lub całkowicie zwolnić z tego obowiązku, działając w ramach uznania administracyjnego.
Z treści art. 64 sąd wyprowadził jednoznaczny wniosek: zwolnienie z opłaty „może dotyczyć tylko sytuacji, w której najpierw (w sposób wiążący) została już określona opłata ustalona w sposób przewidziany przepisami prawa”. Aby kogoś zwolnić z obowiązku, obowiązek ten musi najpierw powstać – w formie ostatecznej decyzji ustalającej odpłatność za pobyt w DPS. Użyte w art. 64 sformułowanie „osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty” oznacza więc osoby, wobec których taki obowiązek został już skonkretyzowany decyzją administracyjną co do osoby i wysokości opłaty.
Sąd odwołał się przy tym do utrwalonej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym do wyroków z 6 czerwca 2017 r. (I OSK 649/16), 26 września 2018 r. (I OSK 1602/18) oraz 29 lipca 2025 r. (I OSK 1685/23), w których wskazano, że rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty może zostać wydane dopiero po ostatecznym określeniu wysokości odpłatności. Przed ustaleniem tej wartości nie jest możliwe wydanie decyzji na podstawie art. 64 ups, a łączenie obu kwestii w jednym akcie narusza przepisy prawa materialnego.
W ocenie WSA w Gliwicach w rozpoznawanej sprawie doszło właśnie do takiego naruszenia. Organy administracji „de facto prowadziły dwa postępowania administracyjne” – ustalały odpłatność za pobyt matki skarżącego w domu pomocy społecznej oraz jednocześnie rozpoznawały jego wniosek o zwolnienie z tej opłaty. Wydanie decyzji o odmowie zwolnienia na obecnym etapie zostało uznane za przedwczesne. Sąd stwierdził naruszenie art. 64 i art. 64a w związku z art. 61 ust. 2d i 2e ups, co wyczerpało przesłankę z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – naruszenie prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy.
Tym samym sąd, uchylając decyzje obu instancji, przesądził, że kluczowe w omawianej sprawie jest zachowanie właściwej sekwencji działań administracji: najpierw wiążące ustalenie obowiązku i wysokości opłaty, następnie dopiero – ewentualne rozstrzygnięcie o częściowym lub całkowitym zwolnieniu z tego obowiązku.
