Na ścianach gorlickich budynków i ogrodzeń rozsiadły się modliszki, jelonki rogacze, kraśniki, fruczaki i pasikoniki. Ich kolorowe wizerunki w rozmiarze XXL przyciągają uwagę nie tylko dzieci i miłośników przyrody. To element przemyślanego, konsekwentnie rozwijanego projektu, który wyrósł na przecięciu historii, sztuki ulicznej i działań edukacyjnych. A wszystko zaczęło się od jednej osoby – ks. Bronisława Świeykowskiego, burmistrza w czasach I wojny światowej, duchownego i… entomologa.
Dziś szlak owadzich portretów, stworzony w oparciu o kolekcję księdza, liczy czternaście wielkoformatowych obrazów, a do końca 2025 roku będzie ich szesnaście. Każdemu z murali towarzyszy tabliczka z kodem QR, który po zeskanowaniu przenosi odbiorców na dedykowaną podstronę miejskiej witryny internetowej. Znajdują się tam ciekawostki o gatunkach, ich roli w ekosystemie oraz informacje o ich obecności w kolekcji ks. Świeykowskiego. Jednak sama ścieżka to tylko początek. Inicjatywa ta zapoczątkowała bowiem szereg powiązanych projektów – od lekcji historii i przyrody, przez warsztaty i spacery tematyczne, po publikacje dla dzieci. W Gorlicach owady nie tylko zdobią przestrzeń miejską, ale także integrują i przypominają o historii miasta.
Burmistrz bohater
Ksiądz Bronisław Świeykowski był postacią nietuzinkową. Kapłan, społecznik, pedagog, a w czasie I wojny światowej również komisaryczny burmistrz miasta, który nie zostawił Gorlic w najtrudniejszych momentach ofensywy i zniszczenia. Kiedy front dotarł do miasta, poprzednie władze opuściły je w pośpiechu, a to właśnie ksiądz Świeykowski podjął się roli opiekuna mieszkańców. Organizował dostawy żywności, pomagał chorym, ratował przed egzekucjami i grabieżami. Po zakończeniu wojny zaangażował się w odbudowę miasta i ochronę jego zabytków. Za swoją postawę był chwalony i… oskarżany (m.in. o zdradę Austrii). Nigdy nie szukał rozgłosu i dlatego nie przyjmował odznaczeń – również tych wysokiej rangi. Po latach został Honorowym Obywatelem Gorlic, jego imię nosi główna sala wystawowa Galerii Sztuki „Dwór Karwacjanów” oraz jedna z gorlickich ulic, a pomnik zdobi hol miejskiego ratusza. Do historii przeszedł jako „burmistrz dni grozy”. Jego pamiętnik „Z dni grozy w Gorlicach” pozostaje poruszającym świadectwem wojennych losów gorliczan.
Mniej znanym, ale równie ciekawym aspektem jego biografii była pasja do entomologii. Świeykowski nie tylko kolekcjonował owady, ale też opisywał je, publikował i utrzymywał kontakty z przyrodnikami z całego świata.
Właśnie ta mniej znana pasja stała się inspiracją dla projektu „Bronisław Świeykowski. Burmistrz dni grozy”, zrealizowanego w 2021 roku dzięki dofinansowaniu z programu „Patriotyzm Jutra” Muzeum Historii Polski. Oprócz pierwszych dziesięciu murali powstał audiobook pamiętnika, czytany przez Andrzeja Grabowskiego, odbył się spektakl uliczny poświęcony duchownemu, interaktywna lekcja historii, wystawa archiwalnych fotografii i panel historyczny. Wydarzenia te – transmitowane również online – przyciągnęły nie tylko mieszkańców Gorlic, ale i szerokie grono odbiorców z regionu.
Mural jako inspiracja
Z czasem muralowy szlak stał się osią kolejnych projektów. W 2023 roku zrealizowano zadanie „Co w trawie piszczy? Gorlice dla bioróżnorodności” z dofinansowaniem z WFOŚiGW w Krakowie. Powstały trzy nowe murale przedstawiające żuka gnojowego, turkucia podjadka i kraśnika pięcioplamka, a dzieci uczestniczyły w warsztatach, podczas których budowały domki dla owadów. Równocześnie wydano „Co w trawie piszczy? Gorlicki atlas owadów” – książkę z ilustrowanymi wierszami o bohaterach murali. Jej uzupełnieniem była kolorowanka, dzięki której dzieci mogą samodzielnie zilustrować poznane gatunki. Obie publikacje w przystępny sposób przybliżają najmłodszym tematykę ochrony środowiska i bioróżnorodności Beskidu Niskiego oraz Pogórza Ciężkowickiego.
W 2025 roku projekt „Gorlicki świat owadów” wkroczył w kolejną fazę. Dzięki pozyskanym środkom (45 650 zł z WFOŚiGW w Krakowie) planowane są trzy murale, wydanie ilustrowanej mapki „Uliczny atlas owadów” z naklejkami i ciekawostkami przyrodniczymi, a także nowa edycja lekcji i warsztatów przyrodniczych. Odbędą się też spacery tematyczne pod hasłem „Dzikie jest piękne”, a uczniowie gorlickich szkół podstawowych wezmą udział w przyrodniczym turnieju wiedzy.
Sztuka i integracja
Autorem owadzich postaci jest Mariusz Brodowski – artysta malarz z Nowego Sącza, znany jako Mgr Mors. To twórca, animator, edukator i działacz społeczny. W swojej pracy łączy różne techniki oraz wykorzystuje multimedia. Latem tworzy przede wszystkim w przestrzeni miejskiej, malując wielkoformatowe murale, zimą zaś skupia się na mniejszych formatach i pracy w swojej pracowni. Jego gorlickie dzieła przypominają ryciny z kart przyrodniczego atlasu.
Niewątpliwie jednym z atutów gorlickiego projektu jest jego osadzenie w lokalnej historii i przestrzeni. Murale powstają na miejskich budynkach, ale nie tylko – gorliczanie sami zgłaszają ściany swoich domów, wspierając rozwój szlaku. Dzięki temu inicjatywa łączy działania samorządu z zaangażowaniem mieszkańców, a przestrzeń miejska staje się miejscem wspólnej opowieści o przyrodzie i historii Gorlic.
Owady z kolekcji Świeykowskiego można dziś podziwiać zarówno w centrum miasta jak i na osiedlach. Przy wyborze lokalizacji kierowano się dostępnością przestrzeni. Wszystkie miejsca są ogólnodostępne i łatwo zauważalne – tak, by szlak był atrakcyjny i dostępny dla każdego spacerowicza.
