Z Anną Borucką specjalistka w zakresie profilaktyki dzieci i młodzieży rozmawia Dorota Jaszczak-Kuźmińska z Fundacji ETOH.
Dorota Jaszczak-Kuźmińska Zacznijmy od podstaw. Czym właściwie jest profilaktyka zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży?
Anna Borucka Najkrócej mówiąc, profilaktyka zachowań ryzykownych to zapobieganie problemom, które mogą być wywoływane przez te zachowania i zagrażać zdrowiu psychicznemu oraz fizycznemu młodych ludzi. Dlatego działania profilaktyczne powinny być podejmowane odpowiednio wcześnie – zanim nastąpi okres, w którym, zgodnie z wiedzą o rozwoju człowieka, można się spodziewać pierwszych doświadczeń związanych z danym zachowaniem ryzykownym, np. piciem alkoholu z rówieśnikami, paleniem papierosów czy używaniem innych substancji psychoaktywnych, takich jak marihuana.
Jednocześnie trzeba pamiętać, że zachowania ryzykowne nie mają jednej przyczyny. Ich rozwój jest złożony i wynika ze współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych. Okres dorastania wiąże się z naturalną większą skłonnością do podejmowania ryzyka. Ma to również związek m.in. ze zmianami rozwojowymi zachodzącymi w funkcjonowaniu układu nerwowego.
Nastolatkowie, którzy podejmują ryzyko mogą w ten sposób także realizować ważne dla siebie potrzeby psychologiczne, które nie znajdują możliwości zaspokojenia w bardziej konstruktywny sposób. Zachowania ryzykowne mogą służyć np. uzyskaniu poczucia akceptacji czy przynależności do grupy, budowaniu bliskości i przyjaźni, miłości, poczucia własnej wartości czy tożsamości.
Mogą one również być strategią radzenia sobie z trudnymi emocjami i doświadczeniami. Młody człowiek może podejmować ryzyko w odpowiedzi na cierpienie, odrzucenie, samotność, smutek, przygnębienie. Może to być reakcja na silny stres, kryzys zdrowia psychicznego, doświadczenia traumatyczne lub inne trudne wydarzenia życiowe.
Z tego punktu widzenia rolą profilaktyki jest zmniejszenie prawdopodobieństwa, że zachowanie ryzykowne, które początkowo może mieć charakter okazjonalny przerodzi się w zachowanie, które może zagrażać zdrowiu fizycznemu i psychicznemu czy dobremu funkcjonowaniu w sferze społecznej. Nie można jednak zapominać, że negatywne konsekwencje może przynieść nawet jednorazowe zachowanie się w sposób ryzykowny. Młody człowiek może stracić kontrolę, ulec wypadkowi, wdać się w bójkę czy zachować się w sposób, którego później będzie żałować. Dlatego profilaktyka obejmuje zapobieganie zachowywaniu się w sposób ryzykowny, aby ograniczyć jego negatywne skutki.
Ważny jest więc sposób, w jaki myślimy o podjęciu ryzyka przez młodego człowieka. Zamiast koncentrować się wyłącznie na faktach, czyli na tym, co zrobił, warto poszukać z nim odpowiedzi na pytanie: dlaczego to zrobił?
To zmienia spojrzenie na profilaktykę. Zamiast skupiać się wyłącznie na samym zachowaniu i w ten sposób niestety również stygmatyzować młodego człowieka, próbujmy zrozumieć, co za tym zachowaniem się kryje i czego młody człowiek w danej sytuacji potrzebuje, by sobie poradzić z problemem. Kolejny krok to rozważenie, który ze sposobów udzielenia mu wsparcia i pomocy, będzie w jego sytuacji odpowiedni. Rolą dorosłego nie powinno być jedynie ocenianie czy korygowanie zachowania, ale przede wszystkim towarzyszenie młodemu człowiekowi, próba zrozumienia jego sytuacji i poszukiwanie sposobu, by udzielić mu adekwatnego wsparcia. A to wymaga współpracy – zarówno z samym młodym człowiekiem, jak i z jego otoczeniem.
DJK. Powiedziałaś, że w profilaktyce chodzi o niwelowanie wpływu czynników ryzyka np. sięgania po środki psychoaktywne, czyli np. dawanie dzieciakom sposobu na atrakcyjne spędzanie wolnego czasu, rozwijanie pasji byłoby dobrym pomysłem?
A.B. A to jest bardziej skomplikowane. Zachowania ryzykowne są wynikiem oddziaływania wielu czynników, których źródłem mogą być cechy indywidualne, środowisko rodzinne, rówieśnicze, szkolne i otoczenie społeczne. Czynniki te można podzielić przynajmniej na dwie główne grupy: czynniki ryzyka i czynniki chroniące. Dlatego zadaniem profilaktyki jest z jednej strony ograniczanie negatywnego wpływu czynników ryzyka, a z drugiej – wzmacnianie pozytywnego działania czynników chroniących.
Hobby może być ważnym zasobem, ale samo w sobie najczęściej nie wystarczy. Podobnie jest ze sportem. Samo uprawianie sportu nie jest jeszcze skutecznym działaniem profilaktycznym.
Może natomiast stać się częścią dobrego oddziaływania profilaktycznego, jeżeli stworzymy wokół niego odpowiednie środowisko. Wyobraźmy sobie trenera, który nie tylko uczy techniki sportowej, ale jest również dla młodych ludzi mentorem – zna ich, wspiera, pomaga im rozwiązywać problemy, jest osobą, do której można zwrócić się w trudnej sytuacji.
Wtedy sport, a w zasadzie relacja z trenerem, może być jednym z elementów szerszego systemu wzmacniania młodego człowieka. Sam fakt, że ktoś uprawia sport, nie chroni przecież automatycznie przed podejmowaniem ryzyka. Młodzi zawodnicy mogą zachować się ryzykownie i świętować wygrany mecz czy zawody np. przy piciu alkoholu.
DJK Co jest wyznacznikiem profesjonalnej profilaktyki ?
AB Przede wszystkim skuteczna profilaktyka nie może być pojedynczym wydarzeniem. Powinna być przemyślanym systemem działań, dostosowanym do etapu rozwoju młodego człowieka.
W wersji idealnej takie działania towarzyszyłyby dzieciom i młodzieży przez cały okres edukacji. Przekazywane treści i metody działań powinny być dostoswane do wieku rozwojowego odbiorców. Inna będzie charakterystyka działań profilaktycznych dla dzieci w wieku młodszo – szkolnym, inna dla nastolatków.
A stworzyć skuteczne oddziaływania profilaktyczne trzeba sięgnąć także do podstaw naukowych profilaktyki, m.in. do strategii profilaktycznych
Jedną z ważnych strategii profilaktycznych, o udokumentowanej skuteczności, jest rozwijanie umiejętności życiowych. Chodzi między innymi o umiejętności takie jak: radzenie sobie ze stresem, rozwiązywanie problemów, komunikowanie własnych uczuć, podejmowanie decyzji czy budowanie i utrzymywanie bliskich relacji.
To są kompetencje, które młody człowiek może wykorzystywać w wielu sytuacjach. Jeżeli nauczy się radzić sobie z trudnymi emocjami czy rozwiązywać problemy, może mieć większą szansę na poradzenie sobie z trudnymi przeżyciami czy doświadczeniem w konstruktywny sposób bez uciekania w zachowywanie się w sposób ryzykowny.
I właśnie dlatego skuteczna profilaktyka nie powinna koncentrować się wyłącznie na mówieniu młodzieży, czego nie wolno robić. Powinna przede wszystkim wyposażać młodych ludzi w umiejętności, które pomogą im poradzić sobie z przeciwnościami losu czy codziennymi wyzwaniami, pamiętając, że dla każdego mogą być one inne i mieć inne znaczenie.
DJK Ja bardzo często analizowałam na jakie działania profilaktyczne adresowane do dzieci i młodzieży samorządy wydają pieniądze ze środków pochodzących z opłat za korzystanie z zezwoleń na sprzedaż alkoholu , to ogromna kwota. I widziałam tam takie działania jak festyny, biegi, konkursy. Coś mi się wydaje, że tu żadne podstawy naukowe nie były brane pod uwagę
AB Na pewno nie. I właśnie w takiej sytuacji warto zadać sobie podstawowe pytanie: co konkretnie takie działanie ma zmienić w zachowaniu młodego człowieka?
Festyn czy konkurs może być miłym doświadczeniem. Może integrować społeczność, dawać radość, budować poczucie wspólnoty.
Ale wyobraźmy sobie, że nastolatka idzie na festyn albo bierze udział w konkursie na plakat o szkodliwości picia alkoholu. Czy takie wydarzenie ma szansę rzeczywiście zmienić jej obraz samej siebie, sytuację rodzinną czy sposób funkcjonowania w grupie? Być może będzie to przyjemne doświadczenie, które dostarczy pozytywnych emocji, ale samo w sobie realnie niewiele zmieni w codziennym życiu młodej osoby. Tego rodzaju działania są często realizowane, ponieważ są bardziej spektakularne, widoczne, łatwiejsze do pokazania i doceniane przez władze samorządowe, a przy tym mogą integrować lokalną społeczność. Nie oznacza to jednak, że odpowiadają na rzeczywiste potrzeby młodych osób, szczególnie tych, które znajdują się w grupie szczególnie zagrożonej rozwojem zachowań ryzykownych.
Podobnie jest ze spektaklem profilaktycznym. Młodzi ludzie mogą być nim zachwyceni, mogą bardzo emocjonalnie przeżywać przedstawioną historię. Jednak sama wiedza i emocje zwykle nie wystarczają do zmiany zachowania
Gdyby tak było rzeczywiście, że sama wiedza wystarcza do zmiany zachowania, to np. osoby palące papierosy, które doskonale wiedzą, że palenie szkodzi, po prostu przestałyby palić.
DJK Skąd jednak wiemy, że dany program profilaktyczny rzeczywiście może działać?
AB Warto korzystać z wiedzy na temat strategii profilaktycznych, których skuteczność została potwierdzona w badaniach ewaluacyjnych i wybierać programy, które mają odpowiednie podstawy naukowe oraz zostały poddane ewaluacji. W praktyce oznacza, to że Autorzy danego programu dołożyli wszelkich starań, by pozyskać dodatkową wiedzę umożliwiającą ocenę jego jakości i wartości.
W poszukiwaniu sprawdzonych programów profilaktycznych pomocny jest System Rekomendowanych Programów Profilaktycznych i Promocji Zdrowia Psychicznego https://programyrekomendowane.pl/. Znajdują się w nim programy opracowane na podstawie określonych teorii czy koncepcji oraz takie, które zostały poddane ocenie ich skuteczności. Programy mogą otrzymać rekomendację na trzech poziomach: program obiecujący, dobra praktyka i program modelowy. Poziomy te różnią się między innymi wymaganiami dotyczącymi metodologii badań ewaluacyjnych programu profilaktycznego.
Z perspektywy profilaktyki opartej na naukowych podstawach ważne jest odejście od pytania: „Czy ten program jest atrakcyjny?” i zadać znacznie ważniejsze pytanie: „Czy mamy podstawy, aby sądzić, że ten program może osiągnąć zakładany cel główny i cele szczegółowe?”
W bazie znajdują się programy, które uczą konkretnych umiejętności – na przykład nawiązywania kontaktów, utrzymywania przyjaźni czy mówienia o uczuciach.
Są też programy, które włączają rodziców w działania profilaktyczne. To kolejna ważna strategia – rozwijanie umiejętności rodziców. Chodzi o to, żeby dwa najważniejsze środowiska dorosłych, z którymi ma kontakt dziecko – rodzice i nauczyciele – współpracowały ze sobą i przekazywały ten sam przekaz.
DJK A jak ważne jest to, kto prowadzi program?
AB Bardzo ważne. Program to nie tylko scenariusze zajęć. Liczy się również osoba, która go realizuje.
Dobrze przygotowany realizator powinien rozumieć założenia i cele programu, znać świetnie cały program, umieć pracować z grupą oraz nawiązać relację z młodzieżą. Szczególnie cenne jest, kiedy program jest częścią szerszego życia szkoły, a osoby pracujące z uczniami są jego realizatorami i mogą później wracać do poruszanych w nim tematów.
Nie oznacza to oczywiście, że program zawsze powinien prowadzić nauczyciel czy wychowawca. Również osoby z spoza szkoły mogą być dobrymi realizatorami. Ważne jest jednak, żeby w takim przypadku wychowawca towarzyszył uczniom w trakcie realizacji programu. To może być dla niego cenne doświadczenie i też sposób budowania więzi z klasą.
Osoba, która przychodzi do szkoły tylko na czas realizacji programu, nawet jeśli przeprowadzi go idealnie, za chwilę znika. Uczniowie nie mają z nią dalszego kontaktu. Ona sama nie zna ich na co dzień, po raz pierwszy ich spotyka i często nie ma kontaktu z ich rodzicami. A rodzice powinni być partnerami w profilaktyce.
DJK No właśnie gdzie w tych odziaływaniach jest miejsce dla rodziców?
AB Bardzo ważne pytanie. Rodzice są jednym z podstawowych środowisk, w których kształtują się zachowania młodego człowieka. Dlatego jedną z ważnych strategii profilaktycznych jest również rozwijanie kompetencji wychowawczych rodziców.
Szkoła i rodzice powinni ze sobą współpracować. Chodzi o to, żeby przekazywali młodemu człowiekowi spójne i wspierające komunikaty oraz darzyli się wzajemnym szacunkiem.
Ważne jest również to, żeby rodzice i nauczyciele nie ograniczali się do reagowania wtedy, kiedy pojawi się problem. Relacja, zainteresowanie, dostępność dorosłego i gotowość do rozmowy są same w sobie ważnymi zasobami, które mogą chronić nastolatków przed podejmowaniem ryzyka.
DJK Liczę na to , że przedstawiciele samorządów będą czytać naszą rozmowę, a to samorządy decydują na co są wydawane środki z opłaty za korzystanie z zezwoleń na sprzedaż alkoholi jaką byś dała rekomendację
AB Nie wybierajmy programu tylko dlatego, że jest atrakcyjny czy spektakularny. Zapytajmy: co konkretnie ma się dzięki niemu zmienić i czy jest na to szansa? Poszukajmy odpowiedzi na pytania dotyczące samego programu. Mogą one nam ułatwić podjęcie decyzji o ewentualnym jego finansowaniu.
Mogą to być następujące ważne pytania:
Czy program ma ewaluację? Jakie ma podstawy naukowe? Jakie strategie profilaktyczne zostały wykorzystane w programie i wpływ jakich ryzyka ogranicza a działanie jakich czynników chroniących wzmacnia? Kolejne pytanie dotyczy założeń i celów programu - na jakiej podstawie zostały one określone, w oparciu o jakie teorie czy koncepcje wyjaśniające mechanizmy zachowania, któremu program ma zapobiegać..
Ważna jest również konstrukcja programu. Czy ma jasno określony cel główny? Czy cele szczegółowe rzeczywiście mają związek z celem głównym? Czy działania są odpowiednie dla danej grupy wiekowej, w której program ma być realizowany i czy mają związek z celami programu?
Warto też zadać sobie bardzo proste, ale istotne pytanie: po czym poznam, że program skutecznie zadziałał, czyli czy jego cele zostały osiągnięte?
Jeżeli na przykład program ma wzmacniać samoocenę uczniów, a często taki cel pojawia się w różnych programach profilaktycznych, to trzeba wiedzieć, co rozumiemy przez samoocenę, jak ją zmierzymy i co uznamy za sukces. Czy chcemy, żeby wzrosła u wszystkich uczniów? U części? O ile? Przy okazji podanego przeze mnie przykładu celu, chcę wspomnieć o ważnych jego cechach. Cele programu profilaktycznego powinny być precyzyjnie określone, możliwe do zmierzenia i realne do osiągnięcia. Powyższy przykład celu odnoszący się do wzmacniania samooceny uczniów nie spełnia tych kryteriów.
Osoba, która decyduje o wydawaniu publicznych pieniędzy na profilaktykę, powinna mieć odwagę zadawać tego typu pytania i szukać na nie odpowiedzi w dostępnych informacjach o danym programie.
Ważne jest również, aby zwrócić uwagę na to, w jaki sposób w programie mówi się o zachowaniach ryzykownych dzieci i młodzieży. Jeśli chcemy nawiązać z nimi dialog, to warunkiem podstawowym jest mówienie w sposób, który nie zawiera ocen moralnych, unika stygmatyzujących słów/określeń, czyli z empatią.
Anna Borucka
Psycholog, autorka i współautorka szkolnych programów profilaktycznych takich jak m.in. Program Domowych Detektywów, Fantastyczne Możliwości (adaptacja) i Szkolna interwencja profilaktyczna (opracowanie) oraz ponad 100 publikacji naukowych i popularyzujących wiedzę na temat epidemiologii i czynników chroniących/ryzyka związanych z sięganiem przez młodzież po substancje psychoaktywne oraz profilaktyki zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży. Od ponad 25 lat prowadzi szkolenia dla pracowników oświaty na temat: naukowych podstaw szkolnej profilaktyki zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży, opracowywania i ewaluacji szkolnych programów profilaktycznych, pomocy psychologicznej w szkole oraz interwencji profilaktycznej wobec uczniów sięgających po substancje psychoaktywne na terenie szkoły.
Artykuł współfinansowany ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.
