W samorządach

Czy Strategia Cyfryzacji Państwa zmieni funkcjonowanie samorządów?

Wdrożenie narzędzi i zasad korzystania ze sztucznej inteligencji, czy też zakup kolejnych zaawansowanych systemów informatycznych nie jest jednym z największych wyzwań stojących dziś przed administracją publiczną. Problem leży znacznie głębiej – w sposobie rozumienia samej cyfryzacji.

Przez ostatnie dwie dekady rozwój administracji cyfrowej utożsamiano przede wszystkim z informatyzacją. Oznaczała ona wdrażanie elektronicznego obiegu dokumentów, rozwój e-usług, zakup systemów dziedzinowych oraz modernizację infrastruktury IT. Szczególnie jednostki samorządowe, a wśród nich gminy i powiaty świadczące bezpośrednią obsługę obywatela, odczuwały proces przemiany technologicznej i konieczność swoistego doganiania uciekającego świata technologii. Sukces mierzono liczbą wdrożonych rozwiązań, poziomem ich dostępności i sprawnością działania. W takim modelu naturalnym liderem zmian był dział informatyki, a rolą kierownictwa pozostawało zapewnienie finansowania i zatwierdzanie kolejnych inwestycji.

Sztuczna inteligencja ujawniła ograniczenia takiego podejścia. Wykorzystanie AI wpływa nie tylko na sposób wykonywania zadań, ale również na organizację pracy, przygotowywanie projektów decyzji administracyjnych, komunikację z mieszkańcami, analizę danych oraz proces podejmowania decyzji. Pojawiają się nowe obowiązki dotyczące zarządzania ryzykiem, jakości danych, nadzoru nad systemami AI, bezpieczeństwa informacji i odpowiedzialności kierownictwa. Nie można zapomnieć też o zmieniających się potrzebach i oczekiwaniach mieszkańców, które razem ze zmianą struktury wieku i pojawianiem się kolejnych pokoleń świadomie wykorzystujących na co dzień technologie cyfrowe stawiają przed urzędnikami samorządowymi nowe wyzwania. Technologia przestaje być głównym przedmiotem zmian, za to coraz częściej staje się narzędziem przebudowy organizacji, a transformacja cyfrowa administracji nie zaczyna się od wdrożenia sztucznej inteligencji. Zaczyna się od zmiany sposobu zarządzania organizacją. Na tym polega zasadnicza różnica między informatyzacją a transformacją cyfrową.

 

Informatyzacja a transformacja cyfrowa

Po latach ewolucji cyfrowej administracji publicznej wiemy już, że informatyzacja odpowiada na pytanie: jaką technologię należy wdrożyć? Transformacja cyfrowa zaś zaczyna się od innego pytania: jak powinien funkcjonować urząd, aby skuteczniej realizować zadania publiczne z wykorzystaniem technologii, danych i kompetencji pracowników?

Umiejętność rozróżnienia i znajomość tych dwóch pojęć ma fundamentalne znaczenie dla kierownictwa jednostek samorządu terytorialnego. W modelu informatyzacji kierownictwo odpowiadało przede wszystkim za finansowanie przedsięwzięć i nadzór nad ich realizacją (patrz grafika). 

W tym przypadku chodzi o zapewnienie dostępu do usługi, niekiedy bez specjalnego zaangażowania w jej późniejsze funkcjonowanie i użyteczność, może poza sytuacjami, kiedy jest to korygowane zmianami przepisów prawa.

W modelu transformacji cyfrowej kierownictwo staje się właścicielem zmiany organizacyjnej. To ono wyznacza kierunek rozwoju usług publicznych, określa akceptowalny poziom ryzyka, decyduje o sposobie wykorzystania danych oraz przygotowaniu organizacji do funkcjonowania w nowych warunkach.

W ostatnich kilkunastu miesiącach jednostki samorządu terytorialnego zetknęły się z wyjątkowo dużą ilością nowych regulacji dotyczących sztucznej inteligencji, cyberbezpieczeństwa, zarządzania danymi i interoperacyjności. Dla wielu urzędów są one postrzegane jako zbiór odrębnych obowiązków realizowanych przez różne komórki organizacyjne.

W przeciwieństwie do AI Act (Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689 z 13 czerwca 2024 r. – Artificial Intelligence Act, Dz.U. UE L 2024/1689 z 12 lipca 2024 r.) czy dyrektywy NIS2 (dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2555 z 14 grudnia 2022 r., Dz.U. UE L 333 z 27.12.2022), których wejście w życie wywołało szeroką dyskusję, przyjęcie 9 czerwca 2026 r. Strategii Cyfryzacji Państwa nie stało się przedmiotem równie intensywnej debaty w środowisku samorządowym. Tymczasem to właśnie ten dokument porządkuje kierunek zmian zachodzących w administracji, a próby udawadniania, że czas wprowadzanych rozwiązań nadejdzie w bliżej niedoprecyzowanej przyszłości, są ryzykowne.

Strategia nie jest kolejnym programem informatyzacji ani katalogiem nowych technologii. Pokazuje, że sztuczna inteligencja, zarządzanie danymi, interoperacyjność, cyberbezpieczeństwo, architektura informacyjna oraz rozwój usług cyfrowych tworzą jeden proces transformacji administracji publicznej. Wpisuje się tym samym w podejście OECD i Unii Europejskiej, zgodnie z którym cyfryzacja staje się elementem zarządzania państwem, a nie wyłącznie zbiorem projektów technologicznych. Jeżeli transformacja cyfrowa obejmuje organizację procesów, dane, kompetencje pracowników i odpowiedzialność kierownictwa, sztuczna inteligencja nie może pozostawać wyłącznie w obszarze zainteresowania informatyków. Odpowiedzialność za jej wykorzystanie staje się elementem zarządzania całą organizacją.

 

Test dojrzałości organizacyjnej urzędu

W praktyce odpowiedź na pytanie: „kto odpowiada za AI?” staje się pierwszym testem dojrzałości organizacyjnej urzędu. Sposób odpowiedzi, reakcja na tak poruszoną kwestię pokazują, czy urząd nadal funkcjonuje w logice informatyzacji, czy zaczyna budować model zarządzania odpowiadający wyzwaniom transformacji cyfrowej. Takie podejście od wielu lat rozwijają wspomniane już OECD oraz Unia Europejska. W dokumentach planistycznych tych organizacji technologie cyfrowe nie są celem samym w sobie – stanowią narzędzie poprawy jakości usług publicznych, lepszego wykorzystania danych, usprawnienia współpracy pomiędzy instytucjami oraz zwiększania zdolności administracji do ciągłego doskonalenia procesów.

Strategia Cyfryzacji Państwa wpisuje Polskę właśnie w ten sposób myślenia, bo zawiera w swej treści choćby deklarację co do celu jej wprowadzenia jako dokumentu określającego „(…) nadrzędny cel, jakim jest poprawa jakości życia obywateli przez cyfryzację do 2035 r.”.

Zmiana kontekstu i warunków, jakie niesie ze sobą przyjęta przez Radę Ministrów uchwała powoduje, że zmieniają się również kryteria oceny powodzenia cyfryzacji. Coraz mniejsze znaczenie ma liczba zakupionych systemów czy uruchomionych e-usług. Znacznie ważniejsze staje się to, czy technologie rzeczywiście poprawiają jakość realizowanych zadań publicznych, czy urząd dysponuje wiarygodnymi danymi, czy procesy zostały uproszczone oraz czy kierownictwo zachowuje realną kontrolę nad ryzykiem związanym z wykorzystaniem nowych technologii. Transformacja cyfrowa nie kończy się wraz z wdrożeniem kolejnego systemu informatycznego. Jest procesem ciągłego doskonalenia organizacji, który wymaga dostosowywania sposobu zarządzania do zmieniających się technologii, regulacji prawnych i oczekiwań obywateli.

Dlatego dzisiejsze pytanie o sztuczną inteligencję nie może być tylko pytaniem o kolejne narzędzie informatyczne. Jest pytaniem o zdolność urzędu do świadomego zarządzania zmianą.
Strategia Cyfryzacji Państwa zmienia sposób zarządzania administracją publiczną, a sztuczna inteligencja jest pierwszym obszarem, na którym ta zmiana staje się widoczna.

 

Digital Governance – nowy model zarządzania w administracji publicznej.

Jeżeli przyjmiemy, że transformacja cyfrowa nie polega już na wdrażaniu kolejnych systemów informatycznych, lecz na zmianie sposobu funkcjonowania administracji, pojawia się kolejne pytanie: kto i w jaki sposób powinien tą zmianą zarządzać?Odpowiedzią jest rozwijana od wielu lat koncepcja Digital Governance.

W polskiej administracji to pojęcie wciąż pojawia się rzadko, choć jego założenia są od kilku lat obecne zarówno w dokumentach OECD, Komisji Europejskiej, jak i Banku Światowego. Wszystkie te instytucje odchodzą od postrzegania cyfryzacji jako zbioru projektów technologicznych, a w zamian proponują model, w którym technologie cyfrowe stają się elementem zarządzania organizacją i realizacji celów publicznych. Dla użytkowników systemów, zarządzających i nadzorujących ich funkcjonowanie oznacza to, że decyzje dotyczące sztucznej inteligencji, danych, interoperacyjności, cyberbezpieczeństwa czy architektury informacyjnej nie powinny być podejmowane niezależnie od siebie. Stanowią element jednego procesu zarządzania, którego celem jest poprawa jakości usług publicznych i zwiększenie sprawności administracji.

Z tego punktu widzenia kierownicy jednostek samorządu terytorialnego już dziś realizują zadania z zakresu Digital Governance, choć najczęściej nie posługują się tym pojęciem, w wielu przypadkach nawet nie mając świadomości, że biorą udział w tym procesie. Kiedy sekretarz decyduje o dopuszczeniu pracowników do korzystania z narzędzi generatywnej sztucznej inteligencji, nie rozstrzyga wyłącznie kwestii technicznej – określa zasady organizacji pracy, odpowiedzialność za przygotowywane dokumenty, sposób ochrony informacji, poziom akceptowalnego ryzyka oraz wymagane kompetencje pracowników. Podobnie wygląda sytuacja, gdy urząd cyfryzuje proces wydawania decyzji administracyjnych. Wybór systemu informatycznego jest jedynie jednym z elementów przedsięwzięcia. Równie istotne stają się pytania o przebieg procesu, jakość wykorzystywanych danych, odpowiedzialność za podejmowane decyzje, możliwość współpracy z innymi systemami oraz długofalowe koszty funkcjonowania urzędu.

Podobnie rzecz się ma z jednostkami organizacyjnymi gminy, powiatu czy województwa, takimi jak np. tworzone w ostatnich latach centra usług wspólnych. Zmiana perspektywy transformacji cyfrowej wymusza konieczność zmiany w sposobie zarządzania i podejmowania decyzji w jednostkach zależnych i obsługiwanych. Do tej pory podstawowym łącznikiem między tymi podmiotami był budżet jednostki macierzystej. Zdarzało się, że systemy księgowe czy dziedzinowe, jak i serwis, pochodziły od różnych dostawców. Przy jednolitym, prawidłowo wdrożonym Digital Governance nie będzie na to miejsca.

Sztuczna inteligencja szczególnie wyraźnie pokazuje ograniczenia tradycyjnego modelu zarządzania. Pracownik wykorzystujący AI do przygotowywania projektu decyzji administracyjnej lub odpowiedzi dla mieszkańca nie korzysta jedynie z kolejnego programu komputerowego. Pojawiają się tu bowiem kwestie dotyczące zgodności z przepisami, jakości danych, bezpieczeństwa informacji, odpowiedzialności za treść dokumentów oraz nadzoru nad wykorzystaniem systemów AI. Żadne z tych zagadnień nie może zostać rozwiązane wyłącznie przez dział IT.

 

Lokalny model Digital Governance

Coraz większego znaczenia nabierać będzie idea budowy lokalnego modelu Digital Governance. Nie oznacza to tworzenia nowych struktur organizacyjnych ani kolejnych poziomów biurokracji. Nie chodzi też o system wyodrębniony, zautonomizowany z punktu widzenia prawnego czy organizacyjnego. Celem jest uporządkowanie odpowiedzialności za transformację cyfrową tak, aby decyzje dotyczące technologii, danych, bezpieczeństwa informacji i sztucznej inteligencji były podejmowane według jednej logiki zarządczej. Ta logika pochodzić będzie oczywiście od decydentów, będzie miała także element polityczny, ale najważniejsze, aby w ogóle istniała. Doświadczenia pokazują, że niekiedy zaimplementowane systemy i ich funkcjonalności znane są tylko pojedynczym urzędnikom – operatorom, a osoby odpowiedzialne za funkcjonowanie konkretnych obszarów w danym urzędzie mają słabą orientację w posiadanych przez organizację narzędziach. 

W tym kontekście szczególnie interesująca jest właśnie Strategia Cyfryzacji Państwa do roku 2035. Dokument nie narzuca samorządom gotowego modelu organizacyjnego ani nie wskazuje, kto powinien pełnić rolę lidera transformacji cyfrowej. Z jednej strony można uznać to za lukę wykonawczą. Z drugiej – pozostawia jednostkom samorządu terytorialnego przestrzeń do budowy własnych modeli zarządzania, dostosowanych do ich wielkości, struktury organizacyjnej i zakresu realizowanych zadań.

Może to okazać się jedną z najważniejszych konsekwencji tej strategii, której wdrożenie spowoduje, że w najbliższych latach przewagę będą osiągały nie te urzędy, które wdrożą największą ilość nowych technologii, lecz te, które zbudują spójny system podejmowania decyzji dotyczących ich wykorzystania.

Digital Governance nie jest więc kolejną koncepcją teoretyczną. Staje się praktycznym sposobem wdrożenia zmiany sposobu zarządzania organizacją. 

 

Pięć sygnałów, że twój urząd wszedł już w epokę Digital Governance

Transformacja cyfrowa nie rozpoczyna się wraz z przyjęciem nowej strategii ani zakupem kolejnego systemu informatycznego. W praktyce większość jednostek samorządu terytorialnego już funkcjonuje w nowej rzeczywistości, choć często nie dostrzega jeszcze jej konsekwencji organizacyjnych.

Nie każdy urząd administracji publicznej osiągnął dojrzałość cyfrową opisywaną przez OECD, ale coraz więcej decyzji podejmowanych przez kierownictwo dotyczy zagadnień charakterystycznych dla Digital Governance.

Warto więc zadać sobie pytanie nie o to, czy ta zmiana nastąpi, lecz czy potrafimy ją rozpoznać i świadomie nią zarządzać.

 

1. Technologia przestała być największym wyzwaniem

Jeszcze kilka lat temu o powodzeniu projektu cyfrowego decydował wybór odpowiedniego systemu i jego wdrożenie. Dziś problemy dotyczą przede wszystkim organizacji pracy, jakości danych, przygotowania pracowników, odpowiedzialności za decyzje i współpracy pomiędzy wydziałami.

Jeżeli realizacja projektu wymaga jednoczesnego zaangażowania kierownictwa, sekretarza, działu IT, inspektora ochrony danych oraz osób odpowiedzialnych za cyberbezpieczeństwo, oznacza to, że technologia przestała być jedynym przedmiotem zarządzania.

 

2. Jedna decyzja wywołuje skutki w wielu obszarach

Decyzja o wykorzystaniu narzędzia AI wpływa jednocześnie na bezpieczeństwo informacji, ochronę danych osobowych, organizację pracy, odpowiedzialność za dokumenty, szkolenia pracowników i zarządzanie ryzykiem.

Jeżeli pojedyncza decyzja oddziałuje na wiele obszarów funkcjonowania urzędu, organizacja weszła w etap wymagający zintegrowanego zarządzania.

 

3. Coraz trudniej wskazać jednego właściciela zmian

Kto odpowiada za sztuczną inteligencję – informatyk, sekretarz, kierownik wydziału czy inspektor ochrony danych? Prawidłowa odpowiedź brzmi: żaden z nich samodzielnie.

Jeżeli coraz więcej zagadnień wymaga współpracy wielu komórek organizacyjnych, urząd potrzebuje mechanizmów koordynacji właściwych dla Digital Governance.

 

4. Dane stają się zasobem strategicznym

Dane przestały być jedynie efektem wykonywania zadań publicznych. Coraz częściej decydują o jakości analiz, skuteczności usług cyfrowych oraz możliwościach wykorzystania sztucznej inteligencji. Dlatego pytania o jakość danych, odpowiedzialność za ich utrzymanie i zasady ich wykorzystania przestają być zagadnieniami technicznymi. Stają się elementem zarządzania strategicznego, co znajduje odzwierciedlenie zarówno w europejskich regulacjach, jak i w Strategii Cyfryzacji Państwa.

 

5. Kierownictwo nie może już delegować odpowiedzialności za cyfryzację

Najbardziej widoczną zmianą jest przesunięcie odpowiedzialności na najwyższy poziom zarządzania. Nowe regulacje dotyczące sztucznej inteligencji, cyberbezpieczeństwa i zarządzania danymi coraz częściej wskazują obowiązki kierownictwa jednostki, a nie wyłącznie specjalistów odpowiedzialnych za infrastrukturę IT.

Również Strategia Cyfryzacji Państwa konsekwentnie przedstawia transformację cyfrową jako element zarządzania administracją. Dlatego zamiast pytać czy informatyk sobie z tym poradzi, powinno zostać zadane pytanie czy kierownictwo stworzyło warunki do świadomego zarządzania transformacją cyfrową?

Od odpowiedzi na to pytanie będzie zależało powodzenie wdrażania sztucznej inteligencji i innych technologii cyfrowych.

 

Co się zmienia?

Coraz więcej wyzwań związanych z cyfryzacją przestaje mieć charakter techniczny. Decyzje dotyczące technologii stają się jednocześnie decyzjami organizacyjnymi, prawnymi i strategicznymi.

Największym zagrożeniem nie jest brak nowoczesnych technologii, lecz błędne rozpoznanie charakteru zachodzącej zmiany. Jeżeli kierownictwo nadal będzie postrzegało cyfryzację wyłącznie jako obszar IT, może nie zauważyć, że odpowiedzialność za powodzenie transformacji cyfrowej już dziś spoczywa przede wszystkim na poziomie zarządczym.

 

***

Strategia Cyfryzacji Państwa, mimo złudnego nakierowania naszych myśli na rozwój technologii w administracji publicznej, przede wszystkim ma za zadanie uporządkować sposób myślenia o cyfryzacji. Pokazuje, że sztuczna inteligencja, zarządzanie danymi, cyberbezpieczeństwo, interoperacyjność i rozwój usług cyfrowych nie są odrębnymi obszarami działalności urzędu, lecz elementami jednego procesu transformacji organizacyjnej. Efektem jej wdrożenia jest powstanie rozbudowanego systemu narzędzi realizacji zadań publicznych, które w niedalekiej perspektywie w całości lub w znaczącej części będą realizowane przy wykorzystaniu narzędzi cyfrowych. Ewolucja trwa, przez wiele lat rozwój cyfrowy administracji utożsamiano z informatyzacją – wdrażaniem systemów, modernizacją infrastruktury i rozwojem e-usług. Dziś o powodzeniu transformacji coraz częściej decyduje zdolność organizacji do świadomego zarządzania procesami, danymi, ryzykiem i odpowiedzialnością.

W tym kontekście najważniejszym wyzwaniem stojącym przed jednostkami samorządu terytorialnego nie jest odpowiedź na pytanie, czy wykorzystywać sztuczną inteligencję. Coraz bardziej oczywiste staje się, że AI będzie jednym z narzędzi codziennej pracy administracji. Kluczowe pytanie brzmi inaczej: czy urząd jest przygotowany do zarządzania organizacją, która będzie z niej korzystać?

Nie wiemy jeszcze, jak szybko sztuczna inteligencja zmieni administrację publiczną. Wiemy jednak, że zmiana już się rozpoczęła. Potwierdzają to zarówno nowe regulacje dotyczące AI, danych i cyberbezpieczeństwa, jak i kierunek wyznaczony przez Strategię Cyfryzacji Państwa. Wszystkie prowadzą do tego samego wniosku – przyszłość administracji będzie zależała nie od liczby wdrożonych technologii, lecz od jakości zarządzania transformacją cyfrową.

Dlatego warto, aby kierownictwo każdej jednostki samorządu terytorialnego postawiło sobie kilka podstawowych pytań:

– czy dostrzegamy systemową zmianę, którą opisuje Strategia Cyfryzacji Państwa?

– czy potrafimy odróżnić informatyzację od transformacji cyfrowej?

– czy wiemy, jakie cele ma transformacja cyfrowa naszego urzędu i kto ponosi odpowiedzialność za jej realizację?

– czy posiadamy model zarządzania, który łączy wykorzystanie sztucznej inteligencji, zarządzanie danymi, cyberbezpieczeństwo i rozwój usług cyfrowych w jeden spójny system?

– czy nadal uważamy, że sztuczna inteligencja w naszej organizacji jest projektem i problemem informatyka?

Jeżeli odpowiedź na choć jedno z powyższych pytań nie jest jednoznaczna, to znaczy, że dyskusję o sztucznej inteligencji warto rozpocząć nie od wyboru narzędzi, lecz od rozmowy o sposobie zarządzania urzędem. To właśnie od tego zaczyna się dojrzała transformacja cyfrowa administracji publicznej.

 

*www.konceptai.pl

**Wydział Prawa, Ekonomii i Administracji Akademia Mazowiecka w Płocku, www.mazowiecka.edu.pl

Ta strona korzysta z plików cookie, aby zapewnić najlepszą jakość korzystania z naszej witryny.

Zgoda na wszystkie
Zgoda na wybrane